જ્ઞાનેશ કુમારે તેમના સહકર્મીઓને કેમ જાણ ન કરી? ચૂંટણી પંચ સુપ્રીમ કોર્ટમાં આ પ્રશ્નોના જવાબ આપવામાં નિષ્ફળ રહ્યું

ચૂંટણી પંચે (EC) સુપ્રીમ કોર્ટ સમક્ષ પોતાની કાર્યપદ્ધતિ અને નિર્ણય લેવાની પ્રક્રિયાનો બચાવ કર્યો છે. પંચનું કહેવું છે કે મતદાર યાદીની 'સ્પેશિયલ ઇન્ટેન્સિવ રિવિઝન' (SIR - વિશેષ સઘન પુનરાવર્તન) પ્રક્રિયા અંગેના મહત્વપૂર્ણ નિર્ણયો સામૂહિક રીતે લેવામાં આવ્યા હતા. પંચના ત્રણેય સભ્યોએ સોગંદનામું (એફિડેવિટ) દાખલ કરવા માટે પણ સર્વસંમતિથી મંજૂરી આપી હતી.

જોકે, ચૂંટણી પંચનો આ જવાબ તેની કાર્યપદ્ધતિ અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા તમામ પ્રશ્નોનું નિરાકરણ લાવતો નથી. ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશીએ છેલ્લા ૧૦ મહિનામાં ૧૪ વખત પોતાના અવલોકનો નોંધ્યા હતા. અનેક પ્રસંગોએ તેમણે નોંધ્યું હતું કે, તેમને નિર્ણયો લેવાઈ ગયા પછી જ તે વિશે જાણ કરવામાં આવી હતી—જે સમગ્ર વિવાદનો એક મહત્વપૂર્ણ પાસું છે. મુખ્ય મુદ્દો માત્ર એટલો જ નથી કે પંચે અંતે કોઈ નિર્ણયને મંજૂરી આપી હતી કે કેમ, પરંતુ શું અન્ય બે સભ્યોને પંચના નામે લેવાયેલા પગલાં વિશે માહિતગાર રાખવામાં આવ્યા હતા અને શું તેમને પોતાના મંતવ્યો રજૂ કરવાની પૂરતી તક આપવામાં આવી હતી કે કેમ, તે છે. એવા આક્ષેપો પણ સામે આવ્યા છે કે જ્ઞાનેશ કુમાર પોતે જ તમામ નિર્ણયો લઈ રહ્યા હતા.

'ફોર્મ ૬'માં કરવામાં આવેલા ફેરફારોને લઈને વિવાદ શું છે?

, ચૂંટણી પંચના સોગંદનામામાં 'ફોર્મ ૬'ના મુદ્દાનો પણ ઉલ્લેખ છે, જેનો ઉપયોગ મતદાર યાદીમાં નામ નોંધાવવા માટે થાય છે. મે મહિનામાં, ચૂંટણી કમિશનર વિવેક જોશીએ નોંધ્યું હતું કે મતદાર નોંધણી માટે નિર્ધારિત 'ફોર્મ ૬'માં કોઈપણ ફેરફાર કરવા માટે 'રજિસ્ટ્રેશન ઓફ ઇલેક્ટર્સ રૂલ્સ, ૧૯૬૦' (મતદાર નોંધણી નિયમો, ૧૯૬૦)માં સુધારો કરવો જરૂરી બનશે. ચૂંટણી કમિશનર સુખબીર સિંહ સંધુએ પણ આ મત સાથે સહમતી દર્શાવી હતી.આમ છતાં, જુલાઈ મહિનામાં 'ફોર્મ ૬'ના ઓનલાઇન સંસ્કરણમાં ફેરફારો જોવા મળ્યા હતા. સંધુને આ ફેરફારો વિશે એક અખબારી અહેવાલ દ્વારા જાણ થઈ હતી. ઓગસ્ટમાં, તેમણે ઓનલાઇન ફોર્મમાં ઉમેરવામાં આવેલા ઘોષણાપત્ર (ડિક્લેરેશન)ને અનધિકૃત અને ગેરકાયદેસર ગણાવ્યું હતું.

ચૂંટણી પંચે હવે પોતાના સોગંદનામામાં સ્પષ્ટ કર્યું છે કે SIR પ્રક્રિયા દરમિયાન ઉમેરવામાં આવેલું ઘોષણાપત્ર એ 'ફોર્મ ૬'માં કરવામાં આવેલો સુધારો ન હતો, પરંતુ વાસ્તવમાં તે એક અલગ દસ્તાવેજ હતો. જોકે, પંચે એ પણ સ્વીકાર્યું કે ઓનલાઇન અરજીમાં આ ઘોષણાપત્ર જે રીતે રજૂ કરવામાં આવ્યું હતું, તેનાથી એવો ભ્રમ ઊભો થઈ શક્યો હોત કે જાણે 'ફોર્મ ૬'માં જ ફેરફાર કરવામાં આવ્યો હોય. આયોગે સ્વીકાર્યું કે અધિકારીઓ દ્વારા લેવામાં આવેલા કેટલાક પગલાંમાં સુધારાની જરૂર હતી. પરિણામે, ૨૧ ઓક્ટોબરના રોજ, આયોગના 'ઇલેક્ટોరલ રજિસ્ટ્રેશન ડિવિઝન' (ચૂંટણી નોંધણી વિભાગ) એ ઓનલાઇન અરજી પ્રક્રિયામાં કાયદેસરના 'ફોર્મ ૬' (Form 6) ને ઘોષણાપત્ર (SIR) થી અલગ કરવાનો નિર્ણય લીધો.

જોકે, સોગંદનામામાં એ સ્પષ્ટ કરવામાં આવ્યું નથી કે જુલાઈ મહિનામાં ઓનલાઇન ફોર્મમાં આ ઘોષણાપત્રનો સમાવેશ કરવાની મંજૂરી કોણે આપી હતી. તેમાં એ પણ સમજાવવામાં આવ્યું નથી કે બે ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા લેખિત વાંધાઓ ઉઠાવવામાં આવ્યા હોવા છતાં, આ ફેરફાર કેવી રીતે અમલમાં મૂકવામાં આવ્યો.

'ECINet' (ઈસીઆઈ-નેટ) ની કામગીરી અંગે પણ પ્રશ્નો ઉઠાવવામાં આવ્યા 

ચૂંટણી પંચના ડિજિટલ પ્લેટફોર્મ 'ECINet' - જેનો ઉપયોગ મતદાર યાદી સંબંધિત વિવિધ કાર્યો માટે થાય છે - તેના વિશે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. પોતાના સોગંદનામામાં, આયોગે જણાવ્યું છે કે મતદાર યાદી તૈયાર કરવાની અને તેમાં સુધારા કરવાની કાયદેસરની જવાબદારી 'ઇલેક્ટોરલ રજિસ્ટ્રેશન ઓફિસર' (ERO) ની હોય છે. આયોગના જણાવ્યા અનુસાર, ERO ના આદેશ વિના કોઈ પણ મતદારનું નામ ઉમેરવામાં, દૂર કરવામાં કે તેમાં ફેરફાર કરવામાં આવતો નથી; આ સોફ્ટવેરનો હેતુ માત્ર અધિકારીઓને તેમના અધિકૃત કાર્યો કરવામાં મદદ કરવાનો છે.આયોગે પ્લેટફોર્મની કાયદાકીય અનુપાલન (legal compliance) ની સમીક્ષા કરવા અને નવા IT મોડ્યુલ્સનું ઓડિટ કરવા માટે એક નવી વ્યવસ્થાનો પણ ઉલ્લેખ કર્યો છે. આ વ્યવસ્થામાં IIT બોમ્બે અને બેંગલુરુ સ્થિત 'ઇન્ડિયન ઇન્સ્ટિટ્યૂટ ઓફ સાયન્સ' (IISc) ના નિષ્ણાતોની બનેલી એક સમિતિનો સમાવેશ થાય છે.

જોકે, અહેવાલો અનુસાર, ૨૯ મેના રોજ વિવેક જોશીએ આવી જ એક વ્યવસ્થાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. તેમણે મતદાર યાદી ડેટાબેઝમાં 'એક્સેસ રાઇટ્સ' (પ્રવેશ અધિકારો) ધીમે ધીમે કેન્દ્રિત થઈ રહ્યા હોવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમણે સૂચન કર્યું હતું કે કોઈ બાહ્ય નિષ્ણાત - જેમ કે IIT ના કોઈ નિષ્ણાત - દ્વારા એ ચકાસણી થવી જોઈએ કે ડેટાબેઝમાં ફેરફાર કરવાની સત્તા માત્ર નિયુક્ત કાયદેસરના અધિકારીઓ પાસે જ રહે.

જુલાઈ મહિનામાં સુખબીર સિંહ સંધુએ પણ આ સૂચનને સમર્થન આપ્યું હતું. જોકે, ૧૪ ઓગસ્ટના રોજ નોંધાયેલી તેમની ટિપ્પણીમાં, સંધુએ જણાવ્યું હતું કે તેમને તેમના અગાઉના સૂચનોના પરિણામ વિશે કોઈ જાણકારી નથી. આયોગના સોગંદનામામાં સમિતિ રચવાના નિર્ણયનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ મે મહિનામાં રજૂ કરવામાં આવેલા આ સૂચનનો કોઈ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો નથી.

ગોવામાં ૯૭ મતદારોનો મામલો

સોગંદનામામાં ગોવાની મતદાર યાદીને લગતા એક મુદ્દાનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, અંતિમ મતદાર યાદીમાંથી બાકાત રહી ગયેલા ૯૭ મતદારોમાંથી ૮૮ મતદારોએ ત્યારબાદ 'ફોર્મ ૬'નો ઉપયોગ કરીને અરજીઓ સબમિટ કરી હતી.જોકે, ફેબ્રુઆરીમાં ઉદ્ભવેલી સમસ્યા અંગે કોઈ સ્પષ્ટ ખુલાસો આપવામાં આવ્યો ન હતો. અહેવાલો મુજબ, ગોવામાં ચૂંટણી અધિકારીઓએ મતદાર યાદીમાંથી દૂર કરાયેલા મતદારોના નામ પુનઃસ્થાપિત કરવાના તેમના નિર્ણયોને અમલમાં મૂકવા માટે, સાત દિવસના સમયગાળામાં આઠ વખત સોફ્ટવેરમાં જરૂરી ફેરફારો કરવાની વિનંતી કરી હતી.

એક નાયબ ચૂંટણી કમિશનરે પણ એવી ટિપ્પણી કરી હતી કે આઈટી (IT) સિસ્ટમને વહીવટી દૃષ્ટિએ જરૂરી પગલાં લેવામાં અવરોધરૂપ ન બનવું જોઈએ. સોગંદનામામાં ૮૮ મતદારો દ્વારા કરવામાં આવેલી અરજીઓનો ઉલ્લેખ છે, પરંતુ ફેબ્રુઆરીમાં અધિકારીઓને તેમના નિર્ણયોના અમલીકરણમાં શા માટે મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો, તે અંગે કોઈ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી નથી.