એક જ પુસ્તકમાં 'બે સોનિયા' : અંગત જીવનમાં નિખાલસ, પણ રાજકીય વિવાદો પર વ્યૂહાત્મક મૌન?

વરિષ્ઠ પત્રકાર નીરજા ચૌધરીના વિશ્લેષણ મુજબ, સોનિયા ગાંધીની નવી આત્મકથા 'બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ' માં અંગત જીવનની નિખાલસતા અને રાજકીય વિવાદો પર વ્યૂહાત્મક મૌન એમ 'બે અલગ-અલગ સોનિયા' જોવા મળે છે. રાજીવ ગાંધી સાથેની પ્રેમકહાની અને પરિવારના બલિદાનોને ભાવનાત્મક રીતે રજૂ કરતા આ પુસ્તકમાં બોફોર્સ, નરસિમ્હા રાવ અને યુપીએ શાસનના આંતરિક મુદ્દાઓ ટાળી દેવાયા છે, જે રાજકીય આત્મકથાઓની પારદર્શિતા સામે મોટો સવાલ ઊભો કરે છે.
નિરજા ચૌધરીના મતે, કોંગ્રેસના વરિષ્ઠ નેતા સોનિયા ગાંધીની તાજેતરમાં પ્રકાશિત થયેલી આત્મકથા 'બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ' (Belonging: A Journey of Love) અંગે સૌથી વધુ આશ્ચર્ય પમાડે તેવી બાબત એ છે કે સામાન્ય રીતે અંતર્મુખી અને રહસ્યમય રહેતા સોનિયા ગાંધી આ પુસ્તકમાં એકદમ નિખાલસ અને સ્પષ્ટવક્તા દેખાય છે. તેમણે પોતાના જીવનની પ્રેમકહાનીને આકાર આપનારી અંગત વિગતો કોઈપણ સંકોચ વિના શેર કરી છે.
બીજી ઉડીને આંખે વળગે તેવી બાબત એ છે કે તેઓ કેટલા પરિપક્વ રાજકારણી બની ગયા છે. સોમવારે દિલ્હીમાં અનેક મુખ્યમંત્રીઓ અને મહાનુભાવોની હાજરીમાં આ પુસ્તકનું વિમોચન થયું હતું. આ પુસ્તકમાં તેમણે જે જણાવવું હતું તે ખૂબ જ લાગણીસભર રીતે જણાવ્યું છે અને જે છુપાવવું હતું તે કોઈપણ વિવાદ ઊભો કર્યા વિના સિફતપૂર્વક ટાળી દીધું છે.
પરિવારવાદના આક્ષેપો સામે બલિદાનની ગાથા
રાજીવ ગાંધી સાથેની તેમની પરીકથા જેવી પ્રેમકહાની આ પુસ્તકના કેન્દ્રમાં છે, જેના કારણે તેમણે ઈન્દિરા ગાંધીની સંભાળ લીધી, તેમની પાસેથી રાજકારણના પાઠ શીખ્યા અને ભારતને પોતાનો દેશ બનાવ્યો. નહેરુ-ગાંધી પરિવાર પર ભલે 'વંશવાદ' અને 'સત્તાના અધિકાર' ના આક્ષેપો થતા હોય, પરંતુ આ પુસ્તક દ્વારા સોનિયા ગાંધીએ એવું દર્શાવવાનો પ્રયાસ કર્યો છે કે આ પરિવારે દેશ માટે ઈન્દિરા અને રાજીવની હત્યા જેવા મોટા બલિદાનો પણ આપ્યા છે.
પુસ્તકમાં ત્રણ પ્રસંગો અત્યંત હૃદયસ્પર્શી છે
પ્રથમ: ઈન્દિરા ગાંધીની હત્યા બાદ સોનિયાએ રાજીવ ગાંધીને વડાપ્રધાન પદ ન સ્વીકારવા આજીજી કરી હતી, કારણ કે તેમને ડર હતો કે રાજીવની પણ હત્યા થઈ જશે. ત્યારે રાજીવે કહ્યું હતું કે, "હું તો ગમે તેમ કરીને માર્યો જ જવાનો છું."
બીજો: માનવ બોમ્બ વિસ્ફોટમાં રાજીવ ગાંધીને ગુમાવવાનો આઘાત અને ત્યારબાદની અસહ્ય પીડા.
ત્રીજો: રાજીવની હત્યા પછી તેમની નાની બહેન નાદિયાએ સોનિયા અને તેમના બાળકોના જીવના જોખમને જોતાં તેમને ઈટાલી પાછા આવી જવા કહ્યું હતું, પરંતુ સોનિયાએ મક્કમતાથી ના પાડતા કહ્યું હતું કે, "ના, આ મારો દેશ છે, મારા બાળકોનો દેશ છે."
2004માં બાળકોના દબાણ અને સુરક્ષાના ડરથી વડાપ્રધાન પદ નકાર્યા બાદ તેમને દેશમાં જે સ્વીકૃતિ મળી હતી, તે આ પુસ્તક દ્વારા વધુ મજબૂત બની છે અને તેમના 'વિદેશી મૂળ' અંગેના વિવાદો પર પૂર્ણવિરામ મૂકવાનો પ્રયાસ થયો છે.
રાજકીય પ્રકરણમાં સાવચેતી: 'એક પુસ્તકમાં બે પુસ્તકો'
જ્યારે પુસ્તક 1998માં તેમના કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ બનવા સાથે 'રાજકીય' તબક્કામાં પ્રવેશે છે, ત્યારે નિખાલસ સોનિયાનું સ્થાન એક અત્યંત સાવચેત અને વ્યવહારુ રાજકારણી સોનિયા લઈ લે છે. એક વાચકના શબ્દોમાં કહીએ તો, આ પુસ્તકમાં જાણે "એક જ પુસ્તકની અંદર બે અલગ-અલગ પુસ્તકો" હોય તેવું લાગે છે.
વ્યૂહાત્મક રીતે લખાયેલા આ પુસ્તકમાં સોનિયા ગાંધીએ અનેક મોટા વિવાદો પર મૌન સેવ્યું છે, જેની ટીકા પણ થઈ રહી છે.
રાજીવ ગાંધીની હત્યાની દોષિત નલિનીને માફ કરવાનો પરિવારનો નિર્ણય.
1989માં રાજીવ સરકારને ભરખી જનાર બોફોર્સ સોદાનો માત્ર ઉપરછલ્લો ઉલ્લેખ.
રાજીવ ગાંધીથી અલગ થઈને કોંગ્રેસનો વિકલ્પ ઊભો કરનાર વી.પી. સિંહનો નહિવત ઉલ્લેખ.
પી.વી. નરસિમ્હા રાવ સાથેના મતભેદો (જેમના મૃતદેહને 2004માં કોંગ્રેસ મુખ્યાલયમાં લાવવાની મંજૂરી અપાઈ ન હતી).
યુપીએ શાસન દરમિયાન ડો. મનમોહન સિંહ સાથે મળીને ગઠબંધન સરકાર કેવી રીતે ચલાવી તેની વિગતોનો અભાવ.
જોકે, તેમણે કટોકટી (ઇમર્જન્સી) ને એક 'ભૂલ' ગણાવી છે, પરંતુ સાથે એવો બચાવ પણ કર્યો છે કે તે 'બંધારણીય રીતે' લાદવામાં આવી હતી અને જો તેમના દિયર સંજય ગાંધીને કાબૂમાં રાખવામાં આવ્યા હોત તો કદાચ સ્થિતિ જુદી હોત.
શું રાજકીય આત્મકથાઓના ધોરણો વધુ ઊંચા ન હોવા જોઈએ?
સોનિયા ગાંધીએ ભલે આ પુસ્તકને રાજકીય નહીં પણ 'અંગત' ગણાવ્યું હોય, પરંતુ જે વ્યક્તિએ 22 વર્ષ સુધી કોંગ્રેસનું સુકાન સંભાળ્યું હોય અને રાજીવ ગાંધી, નરસિમ્હા રાવ તથા મનમોહન સિંહ જેવા ત્રણ વડાપ્રધાનોના 20 વર્ષના શાસન પર પડદા પાછળથી પ્રભાવ પાડ્યો હોય (ખાસ કરીને RTI અને મનરેગા જેવા કાયદાઓમાં), તેમની આત્મકથા રાજકીય જ ગણાય.
પશ્ચિમી દેશોમાં પૂર્વ અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ બરાક ઓબામા જેવા નેતાઓ પોતાના પુસ્તકમાં ભૂતકાળની ભૂલો સ્વીકારે છે અને સત્તાની આંતરિક કામગીરી જનતા સામે મૂકે છે. જોકે, ભારતના વર્તમાન રાજકીય વાતાવરણમાં સક્રિય રાજકારણી તરીકે સોનિયા ગાંધી માટે આવું કરવું મુશ્કેલ છે, કારણ કે વિરોધીઓ તેમના ખુલાસાઓનો ઉપયોગ કરીને તેમને, તેમના પુત્ર રાહુલ ગાંધી અને કોંગ્રેસ પાર્ટીને નિશાન બનાવી શકે છે.
ઇન્સ્ટાગ્રામ પર ડેબ્યૂ કરીને પુસ્તકનું પ્રમોશન કરવું અને નહેરુ-ગાંધી પરિવારની હકારાત્મક છબી ઊભી કરવી તે કોંગ્રેસની બદલાયેલી વ્યૂહરચના દર્શાવે છે. પરંતુ આ પુસ્તક એક મોટો સવાલ ચોક્કસ ઊભો કરે છે, શું ઉચ્ચ હોદ્દા પર રહેલા નેતાઓએ માત્ર પોતાના પરિવાર અને રાજકીય હિતોનું રક્ષણ કરવાને બદલે જનતા અને ઇતિહાસ પ્રત્યેની જવાબદારી સમજીને વધુ સત્ય અને પારદર્શિતા ન દાખવવી જોઈએ?












