ઈમરજન્સી લાગુ કરવી એ મોટી ભૂલ હતી, ઈન્દિરા ગાંધીને પણ હતો અહેસાસ!

કોંગ્રેસ સંસદીય દળના અધ્યક્ષ સોનિયા ગાંધીએ વર્ષ 1975માં લાદવામાં આવેલી દેશવ્યાપી કટોકટી (ઈમરજન્સી)ના ઐતિહાસિક નિર્ણયને એક મોટી ગંભીર ભૂલ ગણાવી છે. એક અહેવાલ અનુસાર, સોનિયા ગાંધીએ પોતાની આત્મકથા 'બિલોંગિંગ: અ જર્ની ઓફ લવ'ના વિમોચન પૂર્વે આ મહત્ત્વપૂર્ણ વાતનો સ્વીકાર કર્યો છે. તેમનું માનવું છે કે તત્કાલીન વડાપ્રધાન અને તેમના સાસુ ઈન્દિરા ગાંધીને પણ પાછળથી આ નિર્ણયની ભૂલનો ખ્યાલ આવી ગયો હતો.

સંજય ગાંધી પરના આકરા નિયંત્રણથી નુકસાન ટાળી શકાયું હોત

સોનિયા ગાંધીએ પોતાના આ પુસ્તકમાં ખુલાસો કર્યો છે કે, ઈમરજન્સી લાદવાના નિર્ણય વખતે ગાંધી પરિવાર બે ભાગમાં વહેંચાઈ ગયો હતો. તેમના પતિ રાજીવ ગાંધી આ કડક પગલાના સખત વિરોધમાં હતા અને તેમણે તેમની માતા ઈન્દિરા ગાંધીને આગામી સામાન્ય ચૂંટણીઓ સુધી રાહ જોવાની વિનંતી કરી હતી. પરંતુ બીજી તરફ, તેમના નાના ભાઈ સંજય ગાંધી આ નિર્ણયના પક્ષમાં પૂરજોર સમર્થન આપી રહ્યા હતા. સોનિયા ગાંધી લખે છે કે જો તે સમયે સંજય ગાંધી પર યોગ્ય નિયંત્રણ રાખવામાં આવ્યું હોત, તો ત્યારબાદ દેશને થયેલા ભારે રાજકીય અને સામાજિક નુકસાનને મોટા પ્રમાણમાં ટાળી શકાયું હોત.

ઈન્દિરા ગાંધી હૃદયથી સંપૂર્ણ લોકશાહીવાદી નેતા હતાઃ સોનિયા ગાંધી

તે સમયના ગંભીર વાતાવરણને યાદ કરતા તેમણે જણાવ્યું કે, મને હંમેશાં એવું અનુભવાયું છે કે, ઈન્દિરાજી હૃદયથી એક અત્યંત લોકશાહીવાદી વ્યક્તિ હતા. હું જાણું છું કે મારી આ વાત સાંભળીને ઘણા લોકો હસશે, પરંતુ આ એક સત્ય છે કે ઈમરજન્સીના સમયગાળા દરમિયાન તેઓ ક્યારેય મનથી સહજ રહી શક્યા નહોતા. આ નિર્ણય તેમના મન અને આત્મા પર એક ભારે બોજ સમાન બની રહ્યો હતો.

એક અહેવાલ પ્રમાણે, તેમણે સ્પષ્ટતા કરી હતી કે આ નિર્ણય માટે માત્ર સંજય ગાંધી એકલા જ જવાબદાર નહોતા, જોકે જાહેર જનતાની નજરમાં તેમને જ ઈમરજન્સીના મુખ્ય સૂત્રધાર માનવામાં આવતા હતા. સોનિયા ગાંધીના જણાવ્યા મુજબ, ઈન્દિરા ગાંધી પર તે સમયે કોંગ્રેસના અનેક વરિષ્ઠ નેતાઓનું ભારે રાજકીય દબાણ હતું, અને રાજીવ ગાંધી જેવા ખૂબ જ જૂજ લોકો તેમની આસપાસ હતા જેમનો દ્રષ્ટિકોણ અલગ અને સ્પષ્ટ હતો.

ઈન્દિરા ગાંધીએ પાછળથી સ્થિતિ સુધારી દેશવાસીઓની માફી માગી

પોતાના અનુભવ અંગે વાત કરતા સોનિયા ગાંધીએ ઉમેર્યું કે, ઈમરજન્સી હટાવાયા બાદ જ મને તેની વાસ્તવિક ગંભીરતાનો સાચો ખ્યાલ આવ્યો હતો. એ વાત તદ્દન સાચી છે કે તે સમયે નાગરિકોના લોકશાહી અધિકારો છીનવી લેવાયા હતા અને 'હેબિયસ કોર્પસ'ના કાયદાકીય અધિકારને નિલંબિત કરી દેવાયો હતો, પરંતુ આ તમામ બાબતો તત્કાલીન બંધારણીય દાયરામાં રહીને જ કરવામાં આવી હતી. પાછળથી ઈન્દિરા ગાંધીએ પોતાની સુઝબુઝથી સ્થિતિ સુધારી હતી અને ઈમરજન્સી દરમિયાન થયેલી અતિશયોક્તિઓ તથા ભૂલો માટે જાહેર મંચ પરથી દુઃખ વ્યક્ત કરીને દેશવાસીઓની માફી પણ માગી હતી.

કોંગ્રેસની પોતાની ક્ષતિઓ અને આત્મસંતુષ્ટિ પર આત્મમંથન

આત્મકથામાં સોનિયા ગાંધીએ ડિસેમ્બર 1992માં અયોધ્યામાં બાબરી મસ્જિદના વિધ્વંસના દ્રશ્યો ટેલિવિઝન પર જોઈને પોતે રડી પડ્યા હોવાની ભાવુક ઘટના પણ શેર કરી છે. તેમણે કહ્યું કે, તે જ દિવસે તેમને સ્પષ્ટ સમજાઈ ગયું હતું કે મહાત્મા ગાંધી, પંડિત જવાહરલાલ નેહરુ અને તેમના સાથીદારોએ જે બિનસાંપ્રદાયિક ભારત દેશના નિર્માણ માટે અથાક સંઘર્ષ કર્યો હતો, તેને બચાવી રાખવા માટે હવે આકરા અને લાંબા કાનૂની તથા રાજકીય સંગ્રામનો સામનો કરવો પડશે.

આ સાથે જ તેમણે સ્વયં કોંગ્રેસ પક્ષની આંતરિક નબળાઈઓ અને નિષ્ફળતાઓની પણ પ્રામાણિકપણે સમીક્ષા કરી છે. તેમણે સ્વીકાર્યું કે, કોંગ્રેસની પોતાની ક્ષતિઓએ જ ભાજપ અને તેની હિન્દુત્વની રાજનીતિના ઉદ્ભવ તથા વિકાસમાં મોટા પાયે યોગદાન આપ્યું છે.

સોનિયા ગાંધીએ આત્મમંથન કરતા છેલ્લે જણાવ્યું કે, મને લાગે છે કે આપણે ઘણી બાબતોમાં જરૂરિયાત કરતા વધારે આત્મસંતુષ્ટ અને બેદરકાર બની ગયા હતા. આપણી દૈનિક કાર્યશૈલીમાં એક પ્રકારે ઢીલાશ અને સુસ્તી આવી ગઈ હતી, જે પક્ષ માટે નુકસાનકારક સાબિત થઈ.