સંભલમાં મસ્જિદ કે હરિહર મંદિર... વિવાદે રાજકીય રંગ લીધો, જાણો સમગ્ર મામલો

ઉત્તર પ્રદેશના સંભલમાં રવિવારે જામા મસ્જિદના સર્વે દરમિયાન હિંસા ફાટી નીકળી હતી. જેમાં ચાર લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. બદમાશોએ પોલીસ પર પથ્થરમારો કર્યો અને સાત વાહનોને આગ ચાંપી દીધી. હિંસામાં 20 પોલીસકર્મીઓ અને વહીવટીતંત્ર સાથે જોડાયેલા 4 લોકો પણ ઘાયલ થયા છે. જિલ્લામાં શાળાઓ બંધ કરી દેવામાં આવી છે. ઈન્ટરનેટ પર પણ પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે. જિલ્લામાં બહારના લોકોના પ્રવેશ પર પણ પ્રતિબંધ મુકવામાં આવ્યો છે.

ઉત્તર પ્રદેશના સંભલ જિલ્લામાં સ્થિત જામા મસ્જિદને લઈને ઉભો થયેલો વિવાદ ગરમ થઈ રહ્યો છે. શુક્રવારની નમાજ પહેલા, સંભાલમાં ઘણા મુસ્લિમ ધાર્મિક નેતાઓ અને ઉલેમાઓએ મુસ્લિમોને શાંતિ જાળવવા અપીલ કરી હતી. મુસ્લિમ ધર્મગુરુઓ અને ઉલેમાઓએ લોકોને શાંતિપૂર્વક તેમની નજીકની મસ્જિદોમાં શુક્રવારની નમાજ અદા કરવા અને તેમના ઘરે પાછા ફરવા અપીલ કરી છે. અફવાઓ પર ધ્યાન ન આપો. તેની અસર પણ જોવા મળી હતી. લોકોએ શાંતિપૂર્વક શુક્રવારની નમાજ અદા કરી હતી. સંભલ જામા મસ્જિદ વિવાદનો મામલો કોર્ટમાં છે... કોર્ટના આદેશ પર મસ્જિદનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો, ત્યારબાદ મામલો વધુ ગરમાયો હતો. આ મુદ્દે હિન્દુઓ અને મુસ્લિમોની પોતપોતાની દલીલો છે. ચાલો તમને જણાવીએ કે સંભલ જામા મસ્જિદ વિવાદ શું છે...?

શું છે સંભલ જામા મસ્જિદ વિવાદ?

સંભલ જામા મસ્જિદ વિવાદનું મૂળ કારણ એ દાવો છે કે અગાઉ આ મસ્જિદની જગ્યાએ એક હિન્દુ મંદિર હતું, જેને તોડીને મસ્જિદ બનાવવામાં આવી હતી. હિંદુ પક્ષનો દાવો છે કે પહેલા આ સ્થાન પર એક પ્રાચીન હરિહર મંદિર હતું. તેમની પાસે જૂના નકશા અને અન્ય પુરાવા છે જેના આધારે તેઓ આ દાવો કરી રહ્યા છે. બીજી તરફ, મુસ્લિમ પક્ષનો દાવો છે કે આ મસ્જિદ મુગલ કાળ દરમિયાન બનાવવામાં આવી હતી, તે ઐતિહાસિક ધરોહર છે. આ વિવાદને કારણે કોર્ટે હસ્તક્ષેપ કરીને મસ્જિદનો સર્વે કરાવ્યો હતો. સર્વે બાદ કોર્ટ તેના નિર્ણયની રાહ જોઈ રહી છે, પરંતુ વિસ્તારનું વાતાવરણ એકદમ તંગ છે. હવે આ વિવાદમાં ધાર્મિક લાગણીઓની સાથે રાજકીય ગરમાવો પણ જોવા મળી રહ્યો છે. વિવિધ રાજકીય પક્ષોએ આ મુદ્દાનો પોતાના રાજકીય લાભ માટે ઉપયોગ કરવાનો પ્રયાસ કર્યો છે. આ વિવાદને કારણે સમાજમાં તંગદિલીનો માહોલ સર્જાયો છે. બે સમુદાયો વચ્ચેના તણાવને ઘટાડવા માટે વહીવટીતંત્રને સખત મહેનત કરવી પડી રહી છે.

ભગવાન કલ્કિનો અવતાર સંભલમાં થવાનો છે!

સંભલ જિલ્લામાં કોર્ટના આદેશ પર મંગળવારે જામા મસ્જિદનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. દાવો કરવામાં આવે છે કે આ મસ્જિદ એક મંદિરને તોડીને બનાવવામાં આવી છે. પિટિશનર એડવોકેટ વિષ્ણુ શંકર જૈને જણાવ્યું હતું કે સિવિલ જજ (વરિષ્ઠ વિભાગ)ની કોર્ટે જામા મસ્જિદના સર્વે માટે 'એડવોકેટ કમિશન'ની રચના કરવાની સૂચના આપી હતી. કોર્ટે કહ્યું છે કે કમિશન દ્વારા વીડિયોગ્રાફી અને ફોટોગ્રાફી સર્વે કરાવવામાં આવે અને તેનો રિપોર્ટ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવે. તેમણે કહ્યું હતું કે, 'સંભાલનું હરિહર મંદિર અમારી આસ્થાનું કેન્દ્ર છે. આપણી ધાર્મિક માન્યતાઓ અનુસાર દશાવતારમાંથી કલ્કિનો અવતાર અહીંથી થવાનો છે. બાબરે 1529માં મંદિરને તોડીને તેને મસ્જિદમાં ફેરવવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો. આ ભારતીય પુરાતત્વ સર્વેક્ષણ (ASI) દ્વારા સંરક્ષિત વિસ્તાર છે. તેમાં કોઈપણ પ્રકારનું અતિક્રમણ થઈ શકે નહીં. ત્યાં ઘણા ચિહ્નો છે, જે હિન્દુ મંદિરના છે. આ તમામ બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને કોર્ટે આ આદેશ જારી કર્યો છે.” તેમણે કહ્યું હતું કે આ કેસમાં ASI, ઉત્તર પ્રદેશ સરકાર, જામા મસ્જિદ કમિટી અને સંભલ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટને પક્ષકાર બનાવવામાં આવ્યા છે.

શું છે બંને પક્ષોની દલીલો? શું છે કોર્ટનો આદેશ અને આગળ શું થવાનું છે? જાણો તમામ પ્રશ્નોના જવાબ...

ગઈ કાલે સંભલમાં શું થયું?

સ્થાનિક કોર્ટના આદેશ પર એડવોકેટ કમિશનરની આગેવાનીમાં એક ટીમ સર્વે માટે શાહી મસ્જિદ પહોંચી હતી. આ સમગ્ર ઘટના રવિવારે સવારે 7 વાગ્યાની આસપાસ બની હતી. સર્વેના સમાચાર સાંભળીને શાહી મસ્જિદમાં ભીડ એકઠી થઈ ગઈ. કેટલાક લોકોએ અંદર પ્રવેશવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો.

આરોપ છે કે સવારે 11 વાગે સર્વે પૂર્ણ કરીને ટીમ બહાર આવતા જ ભીડે તેમને ઘેરી લીધા અને હંગામો મચાવ્યો. ટીમના સભ્યો સાથે ઝપાઝપી થઈ હતી. આ દરમિયાન કેટલાક બદમાશોએ પોલીસ અને સર્વે ટીમ પર પથ્થરમારો કર્યો અને આગચંપી શરૂ કરી દીધી. પોલીસે ચાર્જ સંભાળ્યો અને ભીડને વિખેરવા માટે હવામાં ગોળીબાર અને ટીયર ગેસના સેલ છોડ્યા. એવા અહેવાલ છે કે ભીડ તરફથી ગોળીઓ પણ ચલાવવામાં આવી હતી.

હવે સંભલની સ્થિતિ કેવી છે?

સંભલ તાલુકામાં 24 કલાક માટે ઈન્ટરનેટ બંધ છે. આ સમય લંબાવી શકાય છે. જિલ્લા પ્રશાસને સોમવાર સુધી ધોરણ 12 સુધીની શાળાઓમાં રજા જાહેર કરી છે. ઘટના બાદ બજારો બંધ છે. હાલમાં, સવારની હિંસા પછી અન્ય કોઈ ઘટના સામે આવી નથી, સમગ્ર મુરાદાબાદ રેન્જના 30 પોલીસ સ્ટેશનોની પોલીસને સંભલમાં તૈનાત કરવામાં આવી છે.

સર્વે નો રિપોર્ટ 29 નવેમ્બરે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવશે.

સંભલની શાહી મસ્જિદ વિશે એવું કહેવામાં આવી રહ્યું છે કે તે પહેલા હરિહર મંદિર હતું. 19 નવેમ્બરના રોજ સિનિયર એડવોકેટ વિષ્ણુ શંકર જૈને શાહી જામા મસ્જિદને હરિહર મંદિર ગણાવીને સંભલના સિવિલ જજ સિનિયર ડિવિઝનની કોર્ટમાં દાવો રજૂ કર્યો હતો. કોર્ટે મંગળવારે એડવોકેટ કમિશનરની નિમણૂક કરી હતી અને 7 દિવસમાં સર્વે કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. પ્રથમ તબક્કામાં વિડીયોગ્રાફી બાદ ટીમ પરત ફરી હતી. બીજા તબક્કાના સર્વે માટે ટીમ રવિવારે સવારે 7 વાગે સ્થળ પર પહોંચી હતી. કહેવાય છે કે આ વિસ્તારમાં એક સપ્તાહથી તણાવ વધી ગયો હતો. એડવોકેટ વિષ્ણુ શંકર જૈને જણાવ્યું હતું કે સર્વે પૂર્ણ થઈ ગયો છે. આ રિપોર્ટ 29 નવેમ્બરે કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવશે.

કૈલાદેવી મંદિરના મહંત ઋષિરાજ ગિરી મહારાજે પણ કર્યો દાવો 

અગાઉ કૈલાદેવી મંદિરના મહંત ઋષિરાજ ગિરી મહારાજે દાવો કર્યો હતો કે સંભલની શાહી મસ્જિદ હરિહર મંદિર છે. તે એક હિંદુ મંદિરની જગ્યાએ બાબરના આદેશ પર બનાવવામાં આવ્યું હતું. સિવિલ કોર્ટમાં સર્વે કરાવવાની માંગણી કરી હતી.

સર્વે ટીમમાં કોણ હતું?

એડવોકેટ કમિશનર રમેશ રાઘવ સર્વે ટીમમાં છે. વાદી પક્ષે એડવોકેટ વિષ્ણુ શંકર જૈન, ગોપાલ શર્મા છે. કેન્દ્ર સરકારનું પ્રતિનિધિત્વ એડવોકેટ વિષ્ણુ શર્મા કરી રહ્યા છે. રવિવારે આ ટીમ જામા મસ્જિદ કમિટીના સદર સાથે ઘટનાસ્થળે પહોંચી હતી. આસપાસના વિસ્તારની નાકાબંધી કરી દેવામાં આવી હતી. એડવોકેટ કમિશનર રમેશ રાઘવ અને ડીએમ, એસપીની હાજરીમાં મસ્જિદની વીડિયોગ્રાફી કરવામાં આવી રહી હતી.

કોર્ટે શું આદેશ આપ્યો?

19 નવેમ્બરના રોજ સિવિલ જજ સિનિયર ડિવિઝનની અદાલતે શોધી કાઢ્યું હતું કે આ કેસમાં બીજો પક્ષ ભારત સરકાર છે, તેથી કોઈપણ આદેશ પસાર કરતા પહેલા, અન્ય પક્ષને પણ સાંભળવો જરૂરી છે, તેથી ભારત સરકાર અને અન્ય પક્ષકારોએ નોટિસ મોકલવી જોઈએ. જેથી તેઓ કોર્ટ સમક્ષ પણ પોતાનો પક્ષ રજૂ કરી શકે. બંને પક્ષોને સાંભળ્યા બાદ કોઈ નિષ્કર્ષ પર પહોંચી શકાય છે. કોર્ટે કહ્યું કે એડવોકેટ કમિશનરે સ્થળ પર જઈને પોતાનો રિપોર્ટ તૈયાર કરવો જોઈએ. આ રિપોર્ટ નિયત સમયગાળામાં કોર્ટમાં સબમિટ કરો. મામલો સંવેદનશીલ હોવાથી વીડિયોગ્રાફી અને ફોટોગ્રાફી કરવી જોઈએ. ડીએમ અને એસપીએ સ્થળ પર પોલીસ ફોર્સ પ્રદાન કરવી જોઈએ.

હવે પોલીસે શું કાર્યવાહી કરી?

મુરાદાબાદ રેન્જના ડીઆઈજી મુનિરાજના જણાવ્યા અનુસાર, 2 મહિલાઓ સહિત 21 લોકોની અટકાયત કરવામાં આવી છે. તેમની પૂછપરછ કરવામાં આવી રહી છે. પોલીસનું કહેવું છે કે જેની સામે પુરાવા મળશે તેની ધરપકડ કરીને કોર્ટમાં રજૂ કરવામાં આવશે. સીસીટીવી કેમેરાની મદદથી ભીડમાં સામેલ લોકોની ઓળખ કરવામાં આવી રહી છે. અપરાધીઓને પકડવા માટે અલગ-અલગ ટીમો બનાવવામાં આવી છે. આખી રાત સંભલમાં અનેક ટીમોએ દરોડા પાડ્યા હતા. આ દરમિયાન વિવિધ સ્થળોએથી કેટલાક ગેરકાયદેસર હથિયારો અને જીવતા કારતુસ પણ મળી આવ્યા હતા. પોલીસનું કહેવું છે કે ટૂંક સમયમાં બદમાશોની ધરપકડ કરીને જેલ મોકલી દેવામાં આવશે. આરોપીઓ સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે.

પથ્થરબાજીની ઘટનાઓને ધ્યાનમાં રાખીને, નાયબ જિલ્લા મેજિસ્ટ્રેટે નાગરિકોને તેમના ધાબા પર પથ્થરો, બોટલો અથવા કોઈપણ જ્વલનશીલ અથવા વિસ્ફોટક સામગ્રી એકત્રિત કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકતી નોટિસ જારી કરી છે. જો કોઈ આવું કરશે તો તેની સામે કડક કાર્યવાહી કરવામાં આવશે. નગરપાલિકાને આદેશો પણ આપવામાં આવ્યા છે કે જો કોઈ બિલ્ડિંગ મટિરિયલ રસ્તાઓ પર પડેલું હોય તો તેને તાત્કાલિક જપ્ત કરવામાં આવે.

વહીવટીતંત્રે જિલ્લામાં બહારના લોકોના પ્રવેશ પર પણ પ્રતિબંધ મૂક્યો હતો. ડીએમના આદેશ મુજબ 1 ડિસેમ્બર સુધી બહારના લોકોના પ્રવેશ માટે શહેરની સરહદ સીલ કરી દેવામાં આવી છે. આ મામલો રાષ્ટ્રીય માનવ અધિકાર આયોગ સુધી પણ પહોંચ્યો છે. તહસીલ વિસ્તારની તમામ શાળા અને કોલેજો પણ બંધ કરી દેવામાં આવી છે.

વહીવટીતંત્રે શું કહ્યું?

મુરાદાબાદના ડિવિઝનલ કમિશનર અંજનેય કુમાર સિંહે કહ્યું કે હિંસા દરમિયાન બદમાશોએ ત્રણ બાજુથી હુમલો કર્યો. પ્રથમ - આગળથી, બીજો - ડાબી બાજુથી અને ત્રીજો - જમણી બાજુથી. પોલીસે તત્પરતા દાખવી અને સર્વે ટીમને સ્થળ પરથી બહાર કાઢવામાં સૌપ્રથમ હતું. પરિસ્થિતિને કાબૂમાં લેવા માટે પ્લાસ્ટિકની ગોળીઓ અને ટીયર ગેસના શેલનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. અટકાયત કરાયેલા લોકોના ઘરેથી હથિયારો પણ મળી આવ્યા છે. નખાસા પોલીસ સ્ટેશન વિસ્તારમાં એક ઘરમાંથી ફાયરિંગ થયું હતું, જ્યાંથી બે મહિલાઓની અટકાયત કરવામાં આવી છે. હિંસાના આરોપીઓ વિરુદ્ધ રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અધિનિયમ (NSA) હેઠળ કેસ નોંધવામાં આવશે. વહીવટીતંત્રે કહ્યું કે ભીડને ચોક્કસપણે ઉશ્કેરવામાં આવી હતી. ભીડને ઉશ્કેરનાર લોકોની ઓળખ કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવી રહ્યો છે. વહીવટીતંત્રે લોકોને શાંતિ જાળવવા અપીલ કરી છે.

હિંસામાં કોણ મૃત્યુ પામ્યા?

હિંસામાં ચાર લોકોએ જીવ ગુમાવ્યા છે. જેમાંથી નઈમ, બિલાલ, નૌમાન અને મોહમ્મદ કૈફના જીવ ગયા છે. ચારેયના અંતિમ સંસ્કાર મોડી રાત્રે કરવામાં આવ્યા હતા. દેશી બનાવટની પિસ્તોલમાંથી છોડવામાં આવેલી ગોળીઓને કારણે બેના મોત થયા હતા. ત્રીજા અને ચોથા મૃત્યુ અંગે પોસ્ટમોર્ટમ રિપોર્ટ આવ્યા બાદ સ્થિતિ સ્પષ્ટ થશે.

કોણ ઘાયલ થયું?

સંભલ એસપીએ કહ્યું કે હિંસામાં તેમના પીઆરઓને પગમાં ગોળી વાગી હતી. ડેપ્યુટી કલેક્ટરના પગમાં પણ ફ્રેક્ચર થયું છે. એક કોન્સ્ટેબલને માથામાં ઈજા થઈ છે. પોલીસ અધિકારીને માર માર્યો હતો. કુલ 20 પોલીસ કર્મચારીઓ ઘાયલ થયા છે. ચાર વરિષ્ઠ અધિકારીઓ પણ ઘાયલ થયા છે.

મુસ્લિમ પક્ષે શું કહ્યું?

જમીયત ઉલેમા-એ-હિંદના પ્રમુખ મૌલાના મહમૂદ મદનીએ હિંસા પર નારાજગી અને દુઃખ વ્યક્ત કર્યું છે. તેમણે કહ્યું કે, જમીયત ઉલેમા-એ-હિંદ કોઈ પણ પક્ષ કે બદમાશની હિંસાને સમર્થન આપતું નથી. પરંતુ પોલીસની ક્રૂર કાર્યવાહી માત્ર અન્યાયી જ નહીં પણ ભેદભાવપૂર્ણ પણ છે, જેના કારણે નિર્દોષ લોકોએ જીવ ગુમાવ્યો છે. મુરાદાબાદના પૂર્વ સાંસદ ડૉ.એસ.ટી. હસને કહ્યું કે, અમે સર્વે કરવાના કોર્ટના નિર્ણય સાથે સહમત નથી. પૂજા સ્થળ અધિનિયમ 1991 જણાવે છે કે 15 ઓગસ્ટ 1947 પહેલા અસ્તિત્વમાં આવેલા કોઈપણ ધર્મના પૂજા સ્થળને અન્ય ધર્મના પૂજા સ્થાનમાં રૂપાંતરિત કરી શકાતું નથી. સર્વેનો આદેશ આપવો એ કાયદાનું ઉલ્લંઘન છે. સર્વે કરવાની શું જરૂર હતી? જામા મસ્જિદ 500 વર્ષ જૂની છે. ક્યાં સુધી આપણી પેઢી પરેશાન થતી રહેશે?

કેસમાં હિન્દુ પક્ષે શું કહ્યું?

સિવિલ જજની કોર્ટમાં દાખલ કરાયેલો દાવો 95 પાનાનો છે. કહેવાય છે કે ભગવાન કલ્કિનો જન્મ સંભલમાં જ થવાનો હતો. એવા ઘણા પુરાવા છે જેમાં સ્પષ્ટ છે કે હરિહર મંદિરને તોડીને મસ્જિદ બનાવવામાં આવી હતી. સર્વે બાદ જ વાસ્તવિકતા બહાર આવશે. જામા મસ્જિદ કમિટી દ્વારા તેનો અનધિકૃત રીતે ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો છે.

આ કેસમાં અરજદાર અને સુપ્રીમ કોર્ટના વકીલ વિષ્ણુ શંકર જૈને જણાવ્યું હતું કે સિવિલ જજ (વરિષ્ઠ વિભાગ)ની કોર્ટે મસ્જિદના સર્વે માટે એડવોકેટ કમિશનરની રચના કરવાનો આદેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે કહ્યું છે કે વીડિયોગ્રાફી અને ફોટોગ્રાફી સર્વે કરાવવામાં આવે અને એડવોકેટ કમિશનર મારફતે રિપોર્ટ દાખલ કરવામાં આવે.

રવિવારે જૈને આર્કિયોલોજિકલ સર્વે ઓફ ઈન્ડિયા (ASI)ને વિવાદિત સ્થળ પર નિયંત્રણ મેળવવા વિનંતી કરી હતી. હિંદુ પક્ષના સ્થાનિક વકીલ ગોપાલ શર્માએ દાવો કર્યો હતો કે આ સ્થાન પર જે મંદિર એક સમયે ઊભું હતું તેને 1529માં મુગલ બાદશાહ બાબરે તોડી પાડ્યું હતું.

'નાના બાળકોને સામે ઉભા કરીને...'

ડીઆઈજી મુરાદાબાદ રેન્જ મુનિરાજે કહ્યું કે, કોર્ટના આદેશનું પાલન કરીને ત્યાં સર્વે કરવામાં આવ્યો છે. અમે ત્યાં પોલીસ ફોર્સ તૈનાત કરી છે. કેટલાક લોકોએ નાના બાળકોને સામે ઉભા કરી દીધા અને પોલીસ પર પથ્થરમારો શરૂ કર્યો. પોલીસે સ્થિતિને કાબૂમાં લેવાનો પ્રયાસ કર્યો હતો અને શાંતિ જાળવવાની અપીલ પણ કરી હતી. તેઓએ કેટલાક વાહનોને પણ આગ લગાવી દીધી હતી અને પોલીસે તોફાન વિરોધી બંદૂકો અને ટીયર ગેસના શેલનો ઉપયોગ કરીને ભીડને વિખેરી નાખી હતી. 20 પોલીસકર્મીઓ ઘાયલ થયા છે. સ્થિતિ નિયંત્રણમાં છે. અમે 20 લોકોની અટકાયત કરી છે.