જંતર-મંતર વિરોધ પ્રદર્શન કેસ: 'તમે કોર્ટને મચ્છી માર્કેટ બનાવી દીધી છે, વકીલો પર સીજેઆઈ (CJI) ભડક્યા

ઓક્ટોબરમાં દિલ્હીમાં થયેલા વિરોધ પ્રદર્શનો - જેમાં ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર વિરુદ્ધના પ્રદર્શનોનો પણ સમાવેશ થતો હતો - તે અંગેની અરજીઓની સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળો પર અનિશ્ચિત સમય માટે કબજો જમાવી રાખવા અંગે એક મહત્વપૂર્ણ અવલોકન કર્યું હતું. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે વિરોધ પ્રદર્શન કરનાર કોઈ પણ જૂથ કોઈ એક સ્થળ પર કાયમી ધોરણે કબજો જમાવી શકે નહીં; અન્ય સંસ્થાઓ અને વ્યક્તિઓને પણ પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરવા માટે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર છે.

ભારતના મુખ્ય ન્યાયાધીશ (CJI) સૂર્ય કાંતના નેતૃત્વ હેઠળની ત્રણ ન્યાયાધીશોની બેન્ચે નોંધ્યું કે, બંધારણ દ્વારા વિરોધ પ્રદર્શનના અધિકારને માન્યતા આપવામાં આવી છે, પરંતુ તેટલું જ મહત્વ વ્યવસાય કરવાનો અને આજીવિકા મેળવવાના અધિકારનું પણ છે. કોર્ટે પ્રશ્ન કર્યો કે, જો વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળો પર અનિશ્ચિત સમય માટે કબજો જમાવી રાખવામાં આવે, તો રોજમદારી પર નિર્ભર મજૂરો પોતાની આજીવિકા કેવી રીતે ચલાવશે? આ બેન્ચમાં ન્યાયાધીશ જોયમાલ્યા બાગચી અને ન્યાયાધીશ વી. મોહના પણ સામેલ હતા.

એકબીજાની વાત વચ્ચે બોલતા વકીલો પર નારાજગી વ્યક્ત કરતા, CJI સૂર્ય કાંતે ટિપ્પણી કરી, "તમે આ કોર્ટરૂમને માછલી બજાર બનાવી દીધું છે... શું તમને એ નથી ખબર કે કોર્ટમાં કેવી રીતે વર્તવું જોઈએ, અથવા ત્યાં કેવા પ્રકારની મર્યાદા કે શિષ્ટાચાર જાળવવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે?"

"ખેડૂતો, મજૂરો અને ટ્રેડ યુનિયનો ક્યાં જશે?"
સુનાવણી દરમિયાન, CJI સૂર્ય કાંતે ફરી ભારપૂર્વક કહ્યું કે વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળ પર કાયમી કબજો ન હોઈ શકે. અન્ય વિરોધ પ્રદર્શનકારીઓ માટે પણ જગ્યા ઉપલબ્ધ કરાવવી જોઈએ. તેમણે પૂછ્યું, "ખેડૂતો ક્યાં જશે? મજૂરો, ટ્રેડ યુનિયનો અને બેઘર લોકો ક્યાં જશે?" તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે દરેકને વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો અધિકાર છે. CJIએ સૂચન કર્યું કે વિરોધ પ્રદર્શનના સ્થળોનો ઉપયોગ એક નિશ્ચિત અને મર્યાદિત સમયગાળા માટે જ થવો જોઈએ, જેથી અન્ય જૂથોને પણ પોતાની માંગણીઓ રજૂ કરવા માટે તે જગ્યાનો ઉપયોગ કરવાની તક મળી શકે.

સુપ્રીમ કોર્ટે વધુમાં જણાવ્યું કે, કોઈ સંસ્થા માત્ર એટલા માટે અન્ય લોકોને કોઈ ચોક્કસ સ્થળે વિરોધ પ્રદર્શન કરતા રોકવાનો અધિકાર મેળવી લેતી નથી કે તેણે તે સ્થળ પર સૌથી પહેલા કબજો જમાવ્યો હતો. કોર્ટે ઉમેર્યું કે, એ તપાસવું જરૂરી છે કે અમુક વિરોધ પ્રદર્શનોને સમયમર્યાદા કેમ આપવામાં આવતી નથી, ખાસ કરીને જ્યારે અન્ય જૂથો પણ પોતાની ચિંતાઓ રજૂ કરવા માટે પ્રદર્શન કરવા માંગતા હોય. વિરોધ પ્રદર્શનો માટે એક કે બે નિર્ધારિત સ્થળો હોઈ શકે છે, પરંતુ કોઈ એક જૂથ તેના પર કાયમી અધિકાર હોવાનો દાવો કરી શકે નહીં. કોર્ટે દૈનિક વેતન મેળવતા કામદારોની આજીવિકા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી
સુનાવણી દરમિયાન, સુપ્રીમ કોર્ટે વિરોધ પ્રદર્શનોને કારણે દૈનિક વેતન મેળવતા કામદારોને થયેલા નુકસાનનો મુદ્દો ઉઠાવ્યો. જસ્ટિસ સૂર્ય કાંતે નોંધ્યું કે અહીં બે પ્રકારના અધિકારો વચ્ચે સંઘર્ષ છે: એક તરફ વિરોધ પ્રદર્શન કરવાનો બંધારણીય અધિકાર છે, અને બીજી તરફ વેપાર-ધંધો કરવાનો અધિકાર છે. કોર્ટે સ્પષ્ટ કર્યું કે તેને માત્ર વ્યાપારી સંસ્થાઓને થતા નુકસાનની જ ચિંતા નથી, પરંતુ એવા લોકોની આજીવિકાની પણ ચિંતા છે જેઓ પોતાનું અને પોતાના પરિવારનું ગુજરાન ચલાવવા માટે રોજિંદા કામ પર નિર્ભર છે.

વેપારીઓનો ₹૨,૦૦૦ કરોડના નુકસાનનો દાવો

વેપારીઓનું પ્રતિનિધિત્વ કરતા વરિષ્ઠ વકીલ મુકુલ રોહતગીએ વિરોધ પ્રદર્શનોને કારણે થયેલા વ્યાપારી નુકસાનનો મુદ્દો રજૂ કર્યો. તેમણે દાવો કર્યો કે આ પ્રદર્શનોને કારણે વેપારીઓને અંદાજે ₹૨,૦૦૦ કરોડની આવકનું નુકસાન થયું છે. રોહતગીએ ધ્યાન દોર્યું કે દિલ્હીમાં વિરોધ પ્રદર્શનો માટે નિર્ધારિત સ્થળ 'રામલીલા મેદાન' કોનોટ પ્લેસથી લગભગ એક માઈલ દૂર આવેલું છે. આસપાસના વિસ્તારમાં આસફ અલી રોડ, દરિયાગંજ, તુર્કમાન ગેટ અને કમલા માર્કેટ જેવા મુખ્ય બજારો આવેલા છે. તેમણે નોંધ્યું કે આ સમગ્ર વિસ્તારમાં લાખો લોકો રહે છે અને અહીં મોટી સંખ્યામાં જથ્થાબંધ બજારો તથા વ્યાપારી પ્રવૃત્તિઓ ધમધમે છે.

તેમણે તહેવારોની મોસમ દરમિયાન વેપાર પર થતી અસર વિશે પણ વાત કરી. વરિષ્ઠ વકીલ મુકુલ રોહતગીના જણાવ્યા અનુસાર, તહેવારોના સમયગાળામાં વેચાણ ન થવાને કારણે વેપારીઓને મોટું નુકસાન વેઠવું પડે છે. આનાથી માત્ર દુકાનદારો જ નહીં, પરંતુ તેમના કર્મચારીઓ, સહાયક સ્ટાફ, ટેમ્પો ચાલકો, મજૂરો અને માલસામાનની હેરફેર સાથે સંકળાયેલા લોકો પણ પ્રભાવિત થાય છે. રોહતગીએ સરકારને અનુરોધ કર્યો કે તેઓ દિલ્હી અને અન્ય રાજ્યોની રાજધાનીઓ માટે એક એવી વ્યવસ્થા (ફ્રેમવર્ક) ઘડવા પર વિચાર કરે, જે વિરોધ પ્રદર્શન કરવાના અધિકાર અને વેપાર-ધંધાના સંચાલન વચ્ચે સંતુલન જાળવી શકે.

જસ્ટિસ બાગચીનો પ્રશ્ન: શું નુકસાન માટે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શન કરનારાઓને જ જવાબદાર ઠેરવી શકાય? વેપારીઓના નુકસાન અંગેના દાવાઓ પર ટિપ્પણી કરતા, જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચીએ એક મહત્વપૂર્ણ પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો. તેમણે પૂછ્યું કે, જ્યારે રાજ્ય સરકાર પોતે ઘણીવાર રસ્તાઓ પર પ્રતિબંધો લાદે છે અને બેરિકેડ્સ (અવરોધો) ઊભા કરે છે, ત્યારે વેપારમાં થયેલા ઘટાડા માટે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શન કરનારાઓને જ કેવી રીતે જવાબદાર ગણી શકાય? તેમણે પ્રશ્ન ઉઠાવ્યો કે શું દુકાનોના વેચાણમાં થયેલા ઘટાડા માટે માત્ર વિરોધ પ્રદર્શનો જ જવાબદાર છે, અને નોંધ્યું કે આર્થિક સ્થિતિ પણ એક કારણ હોઈ શકે છે. તેમણે વધુમાં ટિપ્પણી કરી કે જો સરકાર દુકાનો બંધ કરાવે અથવા રસ્તાઓ પર અવરોધો (બેરિકેડ્સ) મૂકે, તો તે પગલાંની અસરને પણ ધ્યાનમાં લેવી જોઈએ.

આના જવાબમાં, સોલિસિટર જનરલ તુષાર મહેતાએ જણાવ્યું કે વિરોધ પ્રદર્શન કરનારાઓએ દુકાનો બંધ કરાવવા માટે દબાણ કર્યું હતું અને ઘણી વખત આ પ્રદર્શનો હિંસક પણ બન્યા હતા. તેમણે દલીલ કરી કે સત્તાવાર મંજૂરી વિના વિરોધ પ્રદર્શનો યોજી શકાય નહીં. મહેતાએ નિર્ધારિત સ્થળે શાંતિપૂર્ણ પ્રદર્શનો અને અગાઉની પરવાનગી વિના સંસદ તરફ કૂચ કરવા માટે લાખો લોકોને એકત્રિત કરવાની ઘટના વચ્ચેનો તફાવત સ્પષ્ટ કર્યો.