શું BMC ચૂંટણીમાં શિવસેના યુબીટીની દુર્દશા પાછળ રાજ ઠાકરે જ ખરા ખલનાયક છે?

મહાયુતિ (ભાજપ-એકનાથ શિંદે શિવસેના) બીએમસીમાં મોટી બહુમતી મેળવી રહી હોય તેવું લાગે છે. શિવસેના (યુબીટી) સૌથી મોટો પરાજયનો સામનો કરી રહી હોય તેવું લાગે છે. રાજ ઠાકરે સાથે ચૂંટણી લડવી પણ ઉદ્ધવ ઠાકરે માટે અસંતોષકારક લાગે છે. મહારાષ્ટ્રની મ્યુનિસિપલ ચૂંટણીઓના પરિણામોમાં પણ આ સ્પષ્ટ થાય છે, જ્યાં ભાજપની છબી સતત મોટી થઈ રહી છે.

રાજ્યના 29 મ્યુનિસિપલ કોર્પોરેશનોમાં ભાજપ મજબૂત પગપેસારો કરી રહ્યું હોય તેવું લાગે છે. કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારોમાં તેના સાથી એકનાથ શિંદેની શિવસેના પણ તેના પ્રભાવ હેઠળના વિસ્તારોમાં વિજય નોંધાવી રહી છે. 2,869 વોર્ડમાંથી 1,553 માટે વલણો જાહેર કરવામાં આવ્યા છે, જેમાં ભાજપ અડધામાં આગળ હોવાનું દર્શાવવામાં આવ્યું છે. જો શિવસેનાને સામેલ કરવામાં આવે તો, મહાયુતિ સરેરાશ બે તૃતીયાંશથી વધુ વોર્ડ જીતી શકે છે. એકંદરે, શહેરી સંસ્થાની ચૂંટણીના પરિણામો વિધાનસભા ચૂંટણીના પરિણામોને પ્રતિબિંબિત કરી રહ્યા છે. "મરાઠી માનુષ" માટે ઠાકરે બંધુઓનો પ્રચાર મતદારો સાથે પડઘો પાડી રહ્યો હોય તેવું લાગે છે.

1. મરાઠી મતોનું વિભાજન અને બિનઅસરકારક 'મરાઠી ગૌરવ' ઝુંબેશ

ઠાકરે બંધુઓએ "મરાઠી માણસો" પર ભાર મૂક્યો હતો અને એક્સિસ માય ઇન્ડિયા અનુસાર, તેમને મરાઠી મતદારોમાં ૪૯% મત હિસ્સો મળ્યો હતો. જોકે, મુંબઈમાં મરાઠી મતદારો કુલ મતોના ૩૮% છે, જ્યારે ઉત્તર ભારતીયો, ગુજરાતીઓ અને અન્ય સમુદાયો (૩૦-૩૫%) ભાજપની તરફેણમાં રહ્યા. મહાયુતિએ આ બિન-મરાઠી મતોને મજબૂત રીતે એકીકૃત કર્યા. ઠાકરે ગઠબંધનનું ફક્ત મરાઠી પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું અપૂરતું સાબિત થયું. બિન-મરાઠી ભાષીઓને મરાઠી બોલવા માટે દબાણ કરવાની ઘટનાઓએ માત્ર ઉત્તર અને દક્ષિણ ભારતીયો જ નહીં, પણ મરાઠીઓને પણ ગુસ્સે કર્યા.

2. કોંગ્રેસને બદલે રાજ ઠાકરે સાથે જોડાણ એક વ્યૂહાત્મક ભૂલ હતી

ઘણા વિશ્લેષકોએ આને ઉદ્ધવ ઠાકરે તરફથી "મોટી ભૂલ" ગણાવી. રાજ ઠાકરેનું મનસે પહેલેથી જ નબળું હતું (તે છેલ્લી સ્થાનિક ચૂંટણીઓમાં જીતી શક્યું ન હતું), અને તેમની સાથે જોડાણ કરવાથી ઉદ્ધવને કોઈ નોંધપાત્ર ફાયદો થયો ન હોત. આ બધું હોવા છતાં, રાજ ઠાકરેએ કોંગ્રેસ છોડીને ઉદ્ધવ ઠાકરેને કેમ પસંદ કર્યા તે સ્પષ્ટ નથી.

રાજ ઠાકરેની મનસેનો ઉત્તર ભારતીય વિરોધી ભાવનાનો ઇતિહાસ રહ્યો છે. તેમની સાથે જોડાણથી મુંબઈના ઉત્તર ભારતીયો (જે કુલ મતદારોનો નોંધપાત્ર હિસ્સો છે) ઠાકરે ગઠબંધનથી દૂર થઈ ગયા અને તેમને ભાજપ-શિંદે જૂથ તરફ ધકેલી દીધા.

કોંગ્રેસ સાથે જોડાણ કરવાને બદલે મનસે પસંદ કરવાથી પાર્ટીને લઘુમતી મતો ગુમાવવા પડ્યા. ઉદ્ધવ ઠાકરે ન તો હિન્દુઓને ટેકો આપતા હતા કે ન તો મુસ્લિમોને. મુંબઈમાં કોંગ્રેસનો પ્રભાવ વધુ હતો. કોંગ્રેસના મતો પણ શિવસેના (UBT)ને ટ્રાન્સફર થયા હોત. સ્પષ્ટપણે, જો તે કોંગ્રેસ સાથે રહી હોત તો વધુ સારું પ્રદર્શન શક્ય બન્યું હોત.

મુંબઈમાં મનસે કોંગ્રેસ કરતાં સંગઠનાત્મક રીતે પણ નબળું હતું. કોંગ્રેસ સાથે જોડાણ કરવાથી મરાઠી, લઘુમતી અને ઉત્તર ભારતીય મતોનું વધુ સારું મિશ્રણ શક્ય બન્યું હોત, પરંતુ રાજ ઠાકરે સાથે જોડાણ કરવાથી આ સંતુલન ખોરવાઈ ગયું.

3. 'ઠાકરે બ્રાન્ડ'નું નબળું પડવું અને જોડાણ ગુમાવવું

ઠાકરે પરિવારનો 'બ્રાન્ડ' એક સમયે મુંબઈમાં અજેય હતો, પરંતુ ૨૦૨૨માં શિવસેનાના વિભાજન પછી તે નોંધપાત્ર રીતે નબળો પડી ગયો છે. ચૂંટણી પંચ દ્વારા ઉદ્ધવ ઠાકરેના પક્ષને 'વાસ્તવિક શિવસેના' તરીકે માન્યતા આપવામાં આવી ન હતી, અને ધનુષ્ય અને તીરનું પ્રતીક શિંદે જૂથને આપવામાં આવ્યું હતું. એક સામાન્ય ધારણા બની ગઈ છે કે ઠાકરે પરિવાર સામાન્ય લોકો સાથે જોડાતો નથી. જ્યારે ઉદ્ધવ ઠાકરે સત્તામાં હતા, ત્યારે ધારાસભ્યો પણ તેમને મળવા માટે ખચકાટ અનુભવતા હતા. ભાજપના નેતાઓ અને શિંદે સેનાના નેતાઓએ એવો પણ આરોપ લગાવ્યો છે કે ઠાકરે પરિવાર હવે મહારાષ્ટ્રીયનો સાથે પહેલા જેવો સંબંધ જાળવી રાખતો નથી. વધુમાં, યુવા અને નવી પેઢીના મતદારોમાં 'ઠાકરે' નામની અપીલ ઘટી ગઈ છે, જ્યારે ભાજપને ૧૮-૨૫ વય જૂથમાં મજબૂત સમર્થન મળ્યું છે.

4. મહાયુતિની મજબૂત સંગઠનાત્મક શક્તિ અને વિકાસ એજન્ડા

ભાજપ-શિંદે શિવસેનાએ સંગઠનાત્મક સ્તરે સારું પ્રદર્શન કર્યું છે. દેવેન્દ્ર ફડણવીસ અને એકનાથ શિંદેની જોડીએ કેન્દ્રીય યોજનાઓ, વિકાસ કાર્યો અને "એક રાષ્ટ્ર, એક ચૂંટણી" જેવા મુદ્દાઓ પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કર્યું. મહાયુતિનો મત હિસ્સો 42-45% હોવાનો અંદાજ છે, જ્યારે ઠાકરે ગઠબંધનનો 32-37% છે. ભાજપે તેનો બિન-મરાઠી મત આધાર મજબૂત કર્યો, જ્યારે શિંદે સેનાએ મરાઠાઓને પાયાના સ્તરે જોડાણમાં લાવવામાં સફળતા મેળવી.

5. રાજ ઠાકરેનો તકવાદી અભિગમ મરાઠીઓમાં વિશ્વાસ જગાડવામાં નિષ્ફળ ગયો

જ્યારે રાજ ઠાકરેએ મહારાષ્ટ્ર નવનિર્માણ સેના (MNS)ની રચના કરી, ત્યારે તેમણે આશા જગાવી કે તેઓ શિવસેનાના સ્વાભાવિક ઉત્તરાધિકારી બની શકે છે. શરૂઆતની BMC ચૂંટણીઓમાં પણ MNSએ અસર કરી. જોકે, સમય જતાં, MNSની રાજનીતિ અસ્થિર વિચારણાઓ દ્વારા પ્રેરિત થવા લાગી. રાજ ઠાકરેનો તકવાદી વલણ (ક્યારેક મરાઠી, ક્યારેક હિન્દુત્વ, ક્યારેક ભાજપની નજીક) મતદારોમાં કાયમી વિશ્વાસ જગાડવામાં નિષ્ફળ ગયો. વધુમાં, તેમના સંગઠનનો વિસ્તરણ મર્યાદિત હતો. સ્થાનિક મુદ્દાઓ પર સ્થિર રાજકીય જોડાણનો અભાવ MNSને BMC જેવી ચૂંટણીઓમાં નિર્ણાયક ભૂમિકા ભજવતા અટકાવી રહ્યો હતો.

6. ભાજપનો આક્રમક વિસ્તરણ અને શિંદે સેના પર ભાર

BMCમાં ઠાકરે બંધુઓના પતનનું મુખ્ય કારણ ભાજપનો આક્રમક ઉદય છે. ભાજપે છેલ્લા દાયકામાં મુંબઈમાં તેનો સંગઠનાત્મક આધાર મજબૂત બનાવ્યો. ઉત્તર ભારતીય મતદારો, ગુજરાતી-બનિયા સમુદાય અને હિન્દુત્વ તરફી મધ્યમ વર્ગ બધા ભાજપની પાછળ એકઠા થયા.

ભાજપે બીએમસીને એક નાની વિધાનસભાની જેમ લડી, સંસાધનો, પ્રચાર અને નેતૃત્વમાં આગળ વધ્યું. ઠાકરે બંધુઓના વિભાજિત રાજકારણના એક સુમેળભર્યા અને આત્મવિશ્વાસુ વિકલ્પ તરીકે ભાજપ ઉભરી આવ્યો. શિવસેનાના નેતા એકનાથ શિંદેને નોંધપાત્ર મહત્વ આપવામાં આવ્યું. તેમને બેઠકોની વહેંચણીમાં પણ સમાન મત આપવામાં આવ્યો.