વીડિયો ગેમની ખતરનાક અસર: બગસરા જેવી ઘટના ભારત અને વિદેશમાં પણ બની ચુકી છે, જાણો શું સાવચેતી રાખવી જોઇએ? 

અમરેલી જિલ્લાના બગસરામાં મુંજીયાસર ગામની પ્રાથમિક શાળામાં ચોંકાવનારી ઘટના બની છે. 40 વિદ્યાર્થીઓએ પોતાના હાથ અને પગ પર જાતે બ્લેડના કાપા માર્યા હતા. આ ઘટના પાછળનું કારણ વીડિયો ગેમની ખતરનાક અસર હોવાનું મનાય છે. એક વિદ્યાર્થીએ અન્ય સાથી વિદ્યાર્થીઓને હાથ પર કાપા મારવા માટે 10 રૂપિયાની ઓફર કરી હતી જેના પગલે મોટી સંખ્યામાં વિદ્યાર્થીઓએ આ પગલું ભર્યું હતું. આ ઘટનાથી વાલીઓમાં ભારે રોષ અને ચિંતા જોવા મળી રહી છે. 

શાળાના શિક્ષકોએ આઠ દિવસ સુધી આ વાતને છુપાવી રાખી હોવાનું જાણવા મળ્યું છે. શિક્ષણ વિભાગે પણ આ ઘટનાની ગંભીરતાને ધ્યાનમાં લઇને તપાસના આદેશ આપ્યા છે. માત્ર ગુજરાત જ નહીં પણ દેશ-વિદેશમાં પણ બાળકોમાં મોબાઇલ ફોનનું વળગણ ઘાતક સાબિત થઇ રહ્યું છે. આ ઘટના વીડિયો ગેમના બાળકોના માનસ પર થતા નકારાત્મક પ્રભાવને ઉજાગર કરે છે. 

કોલંબાઈન હાઈસ્કૂલ હત્યાકાંડ (યુએસએ, 1999)  

20 એપ્રિલ, 1999ના રોજ, અમેરિકાના કોલોરાડોમાં બે વિદ્યાર્થીઓએ તેમની શાળામાં હુમલો કરી 13 લોકોની હત્યા કરી અને પછી આત્મહત્યા કરી હતી. આ ઘટનામાં હુમલાખોરો "Doom" નામની હિંસક વીડિયો ગેમના ચાહક હોવાનું જાણવા મળ્યું હતું. આ ઘટનાએ વીડિયો ગેમ અને હિંસા વચ્ચેના સંબંધ પર વૈશ્વિક ચર્ચા શરૂ કરી હતી.

ન્યૂટાઉન, સેન્ડી હૂક શૂટિંગ (યુએસએ, 2012)  

14 ડિસેમ્બર, 2012ના રોજ, એક યુવકે કનેક્ટિકટની સેન્ડી હૂક એલિમેન્ટરી સ્કૂલમાં 20 બાળકો અને 6 સ્ટાફ સભ્યોની હત્યા કરી. તપાસમાં જાણવા મળ્યું કે હુમલાખોર હિંસક વીડિયો ગેમ્સ, જેમ કે "Call of Duty," રમવામાં ઘણો સમય વિતાવતો હતો. 

ટોરિયોન સ્કૂલ શૂટિંગ (મેક્સિકો, 2020)  

10 જાન્યુઆરી, 2020ના રોજ, મેક્સિકોના ટોરિયોનમાં એક 11 વર્ષના છોકરાએ પોતાની શાળામાં શિક્ષકની હત્યા કરી અને 6 અન્યને ઘાયલ કર્યા બાદ આત્મહત્યા કરી. સ્થાનિક અધિકારીઓએ જણાવ્યું કે તે "Natural Selection" નામની વીડિયો ગેમથી પ્રભાવિત હતો, જેનું નામ તેના ટી-શર્ટ પર પણ લખેલું હતું.

બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ (રશિયા અને અન્ય દેશો, 2016-2017)  

આ ઓનલાઈન "ગેમ" ભલે પરંપરાગત વીડિયો ગેમ ન હતી, પરંતુ તે સોશિયલ મીડિયા દ્વારા ફેલાઈ હતી. આ ચેલેન્જમાં ભાગ લેનારા બાળકો અને યુવાનોને 50 દિવસ સુધી વિવિધ ખતરનાક કાર્યો કરવાનું કહેવામાં આવતું હતું, જેમાં સ્વ-નુકસાન અને આત્મહત્યાનો સમાવેશ થતો હતો. ભારત સહિત અનેક દેશોમાં આની અસરથી મોતના કિસ્સા નોંધાયા હતા.

જાપાનમાં સ્વ-નુકસાનના કિસ્સા (2000ના દાયકાની શરૂઆત)  

જાપાનમાં હિંસક વીડિયો ગેમ્સ અને એનિમેની લોકપ્રિયતા વચ્ચે, કેટલાક અહેવાલોમાં બાળકો દ્વારા સ્વ-નુકસાનની ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી, જેને "ગેમની નકલ" તરીકે જોવામાં આવી હતી. 

આ ઘટનાઓ ઉપરાંત, ઘણા નાના સ્તરના કિસ્સાઓ પણ સમયાંતરે સામે આવ્યા છે, જેમાં બાળકો હિંસક ગેમ્સમાંથી પ્રેરિત થઈને પોતાને અથવા અન્યને નુકસાન પહોંચાડતા હોવાનું મનાયું છે. જોકે, નિષ્ણાતોમાં આ વિશે મતભેદ છે કે શું વીડિયો ગેમ્સ સીધી રીતે આવી ઘટનાઓ માટે જવાબદાર છે, કે પછી માનસિક સ્વાસ્થ્ય, પરિવારિક પરિસ્થિતિ અને સામાજિક પરિબળો જેવા અન્ય મુદ્દાઓ મુખ્ય ભૂમિકા ભજવે છે. 

ભારતમાં આ પ્રકારની ઘટનાઓ કયા કયા રાજ્યોમાં સામે આવી છે?

ભારતમાં વીડિયો ગેમ્સની નકારાત્મક અસરને કારણે બાળકો દ્વારા સ્વ-નુકસાન (self-harm) અથવા હિંસાની ઘટનાઓ સમયાંતરે વિવિધ રાજ્યોમાં સામે આવી છે. નીચે કેટલાક રાજ્યોનો ઉલ્લેખ છે જ્યાં આવી ઘટનાઓ નોંધાઈ હતી:

ગુજરાત  

તાજેતરની ઘટના અમરેલી જિલ્લાના બગસરામાં બની, જ્યાં 26 માર્ચ, 2025ના રોજ, મોટા મુંજીયાસર ગામની પ્રાથમિક શાળામાં 40 વિદ્યાર્થીઓએ વીડિયો ગેમની અસરથી પોતાના હાથ અને પગ પર બ્લેડના કાપા માર્યા હતા. એક વિદ્યાર્થીએ અન્યને આ માટે 10 રૂપિયાની લાલચ આપી હતી.

રાજસ્થાન  

અજમેર અને બ્યાવર શહેરમાં આવી ઘટનાઓ અગાઉ નોંધાઈ છે. ખાસ કરીને, સોશિયલ મીડિયા પર ચર્ચા મુજબ, બાળકો પર ઓનલાઈન ગેમ્સની ખરાબ અસરના કિસ્સાઓ અહીં જોવા મળ્યા છે, જોકે ચોક્કસ તારીખો અને વિગતો સ્પષ્ટ નથી.

તેલંગાણા  

તેલંગાણામાં પણ ઓનલાઈન ગેમ્સથી પ્રભાવિત થઈને બાળકો દ્વારા સ્વ-નુકસાનની ઘટનાઓ સામે આવી હોવાનું સોશિયલ મીડિયા પોસ્ટ્સમાં ઉલ્લેખાયું છે. ખાસ કરીને "બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ" જેવી ખતરનાક ગેમ્સની અસર 2017-18 દરમિયાન અહીં જોવા મળી હતી.

મહારાષ્ટ્ર  

મહારાષ્ટ્રમાં પણ બાળકો પર વીડિયો ગેમ્સની નકારાત્મક અસરના કિસ્સાઓ નોંધાયા છે. "બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ" સાથે સંકળાયેલી ઘટનાઓમાં 2017માં મુંબઈ અને અન્ય શહેરોમાં કેટલાક બાળકોએ સ્વ-નુકસાન કર્યું હતું, જેમાંથી કેટલાક કિસ્સાઓમાં મોત પણ નીપજ્યાં હતાં.

કેરળ  

2017માં "બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ"ની અસરથી કેરળમાં પણ કેટલાક યુવાનો અને બાળકોએ આત્મહત્યા અથવા સ્વ-નુકસાનના પ્રયાસો કર્યા હોવાના અહેવાલો સામે આવ્યા હતા. આ ઘટનાઓએ સ્થાનિક સત્તાવાળાઓને ચેતવણી જારી કરવા પ્રેર્યા હતા.

પશ્ચિમ બંગાળ  

"બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ"ના સંદર્ભમાં 2017માં પશ્ચિમ બંગાળમાં એક યુવકનું મોત નોંધાયું હતું, જે આ ગેમ રમી રહ્યો હતો. આ ઘટનાએ રાજ્યમાં ઓનલાઈન ગેમ્સ પર નિયંત્રણની માંગ ઉઠાવી હતી.

આ ઉપરાંત, "બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ" જેવી ઓનલાઈન ગેમ્સની અસર 2016-2018 દરમિયાન ભારતના અન્ય રાજ્યો જેવા કે તમિલનાડુ, મધ્ય પ્રદેશ અને ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ જોવા મળી હતી, જ્યાં બાળકો અને યુવાનો પર તેની ખતરનાક અસર નોંધાઈ હતી. 

આ ઘટનાઓ મોટે ભાગે સોશિયલ મીડિયા અથવા સમાચારો દ્વારા જાણીતી થઈ છે, પરંતુ ઘણી નાની ઘટનાઓ સત્તાવાર રીતે નોંધાતી નથી. આવી ઘટનાઓ બાળકોના માનસિક સ્વાસ્થ્ય અને ઓનલાઈન ગેમ્સના નિયંત્રણ પર ધ્યાન આપવાની જરૂરિયાત દર્શાવે છે.

આ પ્રકારની ઘટનાઓ કેટલી ગંભીર?

આ પ્રકારની ઘટનાઓ અત્યંત ગંભીર છે, કારણ કે તે બાળકોના શારીરિક અને માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર સીધી અસર કરે છે, તેમજ સમાજ અને પરિવાર પર લાંબા ગાળાના પરિણામો લાવી શકે છે. નીચેના મુદ્દાઓ આ ગંભીરતાને સમજાવે છે:

બાળકોનું માનસિક સ્વાસ્થ્ય  

બાળપણ એ મગજના વિકાસનો મહત્વનો તબક્કો છે. વીડિયો ગેમ્સમાં હિંસા અથવા ખતરનાક ચેલેન્જના સંપર્કમાં આવવાથી બાળકોનું વર્તન આક્રમક બની શકે છે, અથવા તેઓ સ્વ-નુકસાન જેવા વિચારોને સામાન્ય માનવા લાગે છે. બગસરાની ઘટનામાં 40 બાળકોએ એકસાથે આવું કર્યું, જે સૂચવે છે કે આ પ્રકારની અસર સામૂહિક રીતે પણ ફેલાઈ શકે છે.

જીવનનું જોખમ  

સ્વ-નુકસાન અથવા હિંસાની ઘટનાઓ ગંભીર ઈજા કે મોતનું કારણ બની શકે છે. "બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ" જેવી ગેમ્સે ભારતમાં અને વિશ્વભરમાં અનેક યુવાનોના જીવ લીધા છે, જે આ ખતરાની તીવ્રતા દર્શાવે છે.

સામાજિક અને પારિવારિક અસર  

આવી ઘટનાઓથી વાલીઓમાં ભય, ગુસ્સો અને અસુરક્ષાની લાગણી પેદા થાય છે, જેમ કે બગસરામાં જોવા મળ્યું. આ ઉપરાંત, શાળાઓ અને શિક્ષણ સંસ્થાઓ પર પણ દબાણ વધે છે, જે સમાજમાં અસ્થિરતા લાવી શકે છે.

ડિજિટલ માધ્યમોનો વધતો પ્રભાવ  

આજના યુગમાં બાળકોનો સ્માર્ટફોન અને ઇન્ટરનેટ સાથેનો સંપર્ક સતત વધી રહ્યો છે. આવી સ્થિતિમાં, હિંસક ગેમ્સ અથવા ખતરનાક ચેલેન્જની પહોંચ સરળતાથી થઈ શકે છે, જે આ સમસ્યાને વધુ જટિલ બનાવે છે.

નિવારણનો અભાવ  

ઘણી વખત આવી ઘટનાઓ બને ત્યાં સુધી તેની ગંભીરતા પર ધ્યાન આપવામાં આવતું નથી. બગસરાના કિસ્સામાં શિક્ષકોએ આઠ દિવસ સુધી કોઈ પગલાં ન લીધાં, જે દર્શાવે છે કે સમયસર હસ્તક્ષેપની કમી આ સમસ્યાને વધારે છે.

આ ઘટનાને હળવાશથી ના લેવી જોઇએ

આ ઘટનાઓને હળવાશથી લેવી ન જોઈએ, કારણ કે તે એક વ્યક્તિગત સમસ્યા નથી, પરંતુ એક સામાજિક અને મનોવૈજ્ઞાનિક સંકટનો સંકેત છે. તેનો સામનો કરવા માટે વાલીઓ, શિક્ષણ સંસ્થાઓ અને સરકારે સંયુક્ત રીતે પગલાં લેવા જરૂરી છે—જેમ કે બાળકોની ડિજિટલ પ્રવૃત્તિઓ પર દેખરેખ, જાગૃતિ અભિયાન અને જો જરૂરી હોય તો નિયંત્રણો. જો આવું ન થયું તો આવી ઘટનાઓની સંખ્યા અને તીવ્રતા વધવાની શક્યતા છે, જે ભવિષ્યની પેઢી માટે ખતરારૂપ બની શકે છે.

 મોબાઈલ ફોનનો વધારે પડતો ઉપયોગ મોટો ભાગ ભજવે છે?

હા, મોબાઈલ ફોનનો વધારે પડતો ઉપયોગ આ પ્રકારની ઘટનાઓમાં મોટો ભાગ ભજવી શકે છે, પરંતુ તે એકમાત્ર કારણ નથી. તેની ભૂમિકાને સમજવા માટે નીચેના મુદ્દાઓ પર વિચાર કરી શકાય:

સરળ પહોંચ  

મોબાઈલ ફોન દ્વારા બાળકોને હિંસક વીડિયો ગેમ્સ, ખતરનાક ચેલેન્જ અથવા અયોગ્ય કન્ટેન્ટની સરળ ઍક્સેસ મળે છે. ઉદાહરણ તરીકે, બગસરાની ઘટનામાં વીડિયો ગેમની અસર જોવા મળી, જે બાળકોએ સંભવતઃ મોબાઈલ દ્વારા જ રમી હશે. "બ્લુ વ્હેલ ચેલેન્જ" જેવી ગેમ્સ પણ મોબાઈલ દ્વારા જ ફેલાઈ હતી.

દેખરેખનો અભાવ  

ઘણા વાલીઓ બાળકો મોબાઈલ પર શું જુએ છે કે શું રમે છે તેની દેખરેખ રાખતા નથી. આ સ્વતંત્રતા બાળકોને ખતરનાક સામગ્રીના સંપર્કમાં લાવી શકે છે. બગસરાના કિસ્સામાં, આટલી મોટી સંખ્યામાં બાળકોની આવી પ્રવૃત્તિ શરૂઆતમાં કોઈના ધ્યાનમાં ન આવી, જે દેખરેખની ખામી દર્શાવે છે.

સમયનો અતિરેક  

મોબાઈલ ફોનનો વધુ પડતો ઉપયોગ બાળકોને વાસ્તવિક જીવનની પ્રવૃત્તિઓથી દૂર લઈ જાય છે. આનાથી તેઓ ગેમ્સની દુનિયામાં વધુ ડૂબી જાય છે અને તેમાં દર્શાવેલ હિંસા કે ચેલેન્જને વાસ્તવિક જીવનમાં અજમાવવાનું વલણ વધે છે.

સામાજિક દબાણ અને પ્રભાવ  

મોબાઈલ દ્વારા સોશિયલ મીડિયા અને મેસેજિંગ એપ્સ પર સાથીદારોનું દબાણ (peer pressure) પણ આવી ઘટનાઓને વેગ આપે છે. બગસરામાં એક બાળકે અન્યને 10 રૂપિયાની લાલચ આપી, જે મોબાઈલ પર સંદેશાવ્યવહાર દ્વારા ઝડપથી ફેલાયું હોઈ શકે.

પરંતુ, અન્ય પરિબળો પણ મહત્વના છે:  

માનસિક સ્વાસ્થ્ય: બાળકોમાં તણાવ, એકલતા કે ધ્યાન ખેંચવાની ઈચ્છા પણ આવા વર્તનને પ્રેરી શકે છે, જે મોબાઈલની હાજરી વિના પણ થઈ શકે.  

શિક્ષણ અને જાગૃતિનો અભાવ: વાલીઓ અને શિક્ષકોને ગેમ્સની અસર વિશે ઓછી જાણકારી હોય, જે સમસ્યાને વધારે છે.  

સંસ્કૃતિ અને વાતાવરણ: ઘરનું વાતાવરણ અને સામાજિક પરિસ્થિતિ પણ બાળકના નિર્ણયોને અસર કરે છે.

શું સાવચેતી રાખવી જોઇએ?

 મોબાઈલ ફોનનો વધારે પડતો ઉપયોગ નિઃશંકપણે એક મહત્વનું પરિબળ છે, કારણ કે તે આવી સામગ્રીનું માધ્યમ બની રહે છે અને તેની પહોંચને સરળ બનાવે છે. જોકે, તેને એકમાત્ર જવાબદાર ગણવું યોગ્ય નથી; તેની સાથે માનસિક સ્વાસ્થ્ય, વાલીપણું અને સામાજિક પરિબળો પણ સંકળાયેલા છે. આ સમસ્યાને રોકવા માટે મોબાઈલના ઉપયોગ પર મર્યાદા, દેખરેખ અને જાગૃતિ જરૂરી છે, પરંતુ સાથે જ બાળકોના એકંદર વિકાસ પર પણ ધ્યાન આપવું પડશે.