જેના ધુમાડાથી દિલ્હી ગૂંગળાય છે, એ જ પરાળ હવે કમાણી કરાવશે! ખેડૂતો માટે વરદાન બની શકે છે પાકનો કચરો?

ભારતમાં દર વર્ષે લાખો ટન ડાંગરના પરાળ (Paddy Straw)ને ખેતરોમાં સળગાવી દેવામાં આવે છે. તેના કારણે દિલ્હી સહિત ઉત્તર ભારતના અનેક વિસ્તારોમાં વાયુ પ્રદૂષણ (Air Pollution)ની સમસ્યા ગંભીર બને છે. જોકે, હવે સોનીપત નજીકના કેટલાક ખેડૂતો પરાળ સળગાવવાને બદલે તેની ગાંસડીઓ બનાવીને કંપનીઓને વેચી રહ્યા છે. એક ખેડૂતને પ્રતિ એકર ₹1,500 સુધીની આવક મળી રહી છે. બીજી તરફ, બાયો ગેસ (Biogas), મશરૂમની ખેતી (Mushroom Cultivation) અને બાયોમાસ જેવા વિકલ્પો પર પણ કામ થઈ રહ્યું છે. તેમ છતાં સંગ્રહ, પરિવહન, ખર્ચ અને બજારની મર્યાદાઓને કારણે આ મોડલ દેશભરમાં મોટા પાયે સફળ થઈ શક્યું નથી. સવાલ એ છે કે શું ભારત પરાળને સળગાવવાને બદલે તેને ખેડૂતોની આવકનો નવો સ્ત્રોત બનાવી શકે છે?

સોનીપતમાં પરાળ સળગાવવાને બદલે વેચીને કમાણી

હરિયાણાના સોનીપત નજીક આવેલા એક ગામમાં ખેડૂતે પરાળનો નિકાલ કરવાની રીત બદલી નાખી છે. અગાઉ ખેતરમાંથી ડાંગરનો પાક લીધા પછી તે પરાળ સળગાવી દેતો હતો, પરંતુ હવે તે પરાળની ગાંસડીઓ (Straw Bales) બનાવીને કંપનીને વેચે છે. ખેડૂત પાસે પરાળને દબાવીને લંબચોરસ ગાંસડી બનાવતાં બે મશીનો છે. તે લગભગ 15 એકર જમીનમાં ડાંગરની ખેતી કરે છે.

ખેડૂતના જણાવ્યા અનુસાર, કંપની તેને પરાળ માટે પ્રતિ એકર ₹1,500 ચૂકવે છે. આ રીતે જે પરાળ અગાઉ તેના માટે મુશ્કેલી અને ખર્ચનું કારણ બનતું હતું, તે હવે આવકનો વિકલ્પ બન્યું છે.

સોનીપતના આ ઉદાહરણ પરથી સ્પષ્ટ થાય છે કે જો પરાળનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવામાં આવે અને તેને ખરીદનાર કંપનીઓ ઉપલબ્ધ હોય, તો ખેડૂતોને આર્થિક લાભ મળી શકે છે. જોકે, આવી વ્યવસ્થા હજુ મર્યાદિત વિસ્તારોમાં જ જોવા મળે છે. ભારત દર વર્ષે જેટલો પરાળ સળગાવે છે, તેની સરખામણીમાં આ પહેલ ઘણી નાની છે.

ભારતમાં દર વર્ષે કેટલો પરાળ સળગાવવામાં આવે છે?

સોલન સ્થિત ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદની મશરૂમ સંશોધન સંસ્થા (ICAR-Directorate of Mushroom Research)ના કાર્યકારી નિયામક ડૉ. બી.એલ. અત્રીના અંદાજ મુજબ, ભારતમાં દર વર્ષે લગભગ 12.5 કરોડથી 14 કરોડ ટન ડાંગરનો પરાળ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાંથી આશરે 3.5 કરોડથી 4 કરોડ ટન પરાળ સળગાવી દેવામાં આવે છે.

આટલી વિશાળ માત્રામાં પરાળનો નિકાલ કરવો એ માત્ર ખેડૂતોની સમસ્યા નથી. તેની સાથે પર્યાવરણ, જમીનની ગુણવત્તા, હવામાં પ્રદૂષણ અને ખેતીના ખર્ચ જેવા મુદ્દાઓ પણ જોડાયેલા છે.

પરાળનો ઉપયોગ ઉદ્યોગોમાં બળતણ તરીકે, બાયો ગેસ બનાવવા, મશરૂમ ઉગાડવા, જૈવિક ખાતર તૈયાર કરવા અને અન્ય ઔદ્યોગિક ઉત્પાદનો બનાવવા માટે થઈ શકે છે. પરંતુ દરેક વિકલ્પ માટે અલગ પ્રકારની વ્યવસ્થા, ટેક્નોલોજી, રોકાણ અને બજારની જરૂર પડે છે.

પરાળની ગાંસડીઓ બનાવીને ઉદ્યોગોને વેચવાનો વિકલ્પ

સોનીપત નજીકની એક બેબી કોર્ન પ્રોસેસિંગ ફેક્ટરીના મેનેજરે પણ જણાવ્યું હતું કે તેમની ફેક્ટરી ખેડૂતો પાસેથી પ્રતિ એકર ₹1,000થી ₹1,500ના ભાવે પરાળ ખરીદે છે. ફેક્ટરીમાં બોઇલર (Boiler) ચલાવવા માટે તેનો ઉપયોગ થાય છે. બોઇલર દ્વારા વરાળ ઉત્પન્ન કરવામાં આવે છે, જે મશીનો ચલાવવા માટે ઉપયોગી બને છે.

આ પ્રક્રિયામાં પરાળ લાકડાના બળતણનો વિકલ્પ બને છે. ખેડૂતોને પરાળના નિકાલમાંથી આવક મળે છે, જ્યારે ઉદ્યોગોને બળતણનો વૈકલ્પિક સ્ત્રોત મળે છે.

ખેતરમાંથી પરાળ બહાર કાઢીને અન્ય સ્થળે તેનો ઉપયોગ કરવાની પદ્ધતિને એક્સ-સિટુ મેનેજમેન્ટ (Ex-situ Management) કહેવામાં આવે છે. તેની સામે પરાળને ખેતરમાં જ રાખીને જમીનમાં ભેળવી દેવાની પદ્ધતિ ઇન-સિટુ મેનેજમેન્ટ (In-situ Management) તરીકે ઓળખાય છે.

પરંતુ પરાળને વેચવાનો વ્યવસાય ત્યારે જ સફળ થઈ શકે છે, જ્યારે ખેડૂતોને યોગ્ય ભાવ મળે, નજીકમાં ખરીદનાર ઉપલબ્ધ હોય અને પરાળના સંગ્રહ તથા પરિવહનનો ખર્ચ નિયંત્રણમાં રહે.

પરાળનો સંગ્રહ સૌથી મોટો પડકાર

પરાળ દેખાવમાં સરળતાથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવી વસ્તુ લાગે છે, પરંતુ તેનો સંગ્રહ કરવો મુશ્કેલ છે. તેનું પ્રમાણ વધારે હોય છે, વજનની સરખામણીએ તે ઘણી જગ્યા રોકે છે અને તેને દૂર સુધી લઈ જવાનો ખર્ચ પણ ઊંચો આવે છે.

બીજી મુશ્કેલી એ છે કે ડાંગરની લણણી પછી પરાળ એકસાથે મોટી માત્રામાં ઉપલબ્ધ થાય છે. ખેડૂતોને આગામી પાકની વાવણી કરવાની હોવાથી તેમની પાસે પરાળનો નિકાલ કરવા માટે બહુ ઓછો સમય હોય છે. સામાન્ય રીતે રાજ્યના અનેક વિસ્તારોમાં 15થી 20 દિવસના ટૂંકા સમયગાળામાં પરાળનો મોટો જથ્થો એકત્રિત થાય છે.

કાઉન્સિલ ઓન એનર્જી, એન્વાયર્નમેન્ટ એન્ડ વોટર (CEEW)ના સપ્ટેમ્બર 2025ના અહેવાલમાં પંજાબની પરાળ ખરીદતી અને સંગ્રહ કરતી આઠ કંપનીઓનો અભ્યાસ કરવામાં આવ્યો હતો.

આઠમાંથી સાત કંપનીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમને દર વર્ષે સંગ્રહ દરમિયાન મુખ્યત્વે 15થી 25 ટકા પરાળનું નુકસાન થાય છે. પાંચ કંપનીઓના સંગ્રહસ્થળોમાં આગ લાગી હતી, જેમાંથી ચાર કંપનીઓને આગ લાગવાનું ચોક્કસ કારણ પણ ખબર નહોતું.

પરાળમાં ભેજનું પ્રમાણ પણ મહત્વનો મુદ્દો છે. ઉદ્યોગોને સામાન્ય રીતે 20 ટકાથી ઓછો ભેજ ધરાવતો પરાળ જોઈએ છે, જ્યારે કેટલીક કંપનીઓને 40 ટકા સુધી ભેજ ધરાવતી ગાંસડીઓ મળી હતી. વધુ ભેજને કારણે પરાળની ગુણવત્તા ઘટી શકે છે અને તેનો ઉપયોગ મુશ્કેલ બની શકે છે.

આ ઉપરાંત, પરાળના સંગ્રહ માટે થતો ખર્ચ ઘણીવાર ખરીદીના ભાવમાં સામેલ થતો નથી. પરિણામે, કેટલીક જગ્યાએ ખેડૂતોને પરાળ માટે બહુ ઓછા પૈસા મળે છે અથવા કોઈ ચુકવણી પણ મળતી નથી. સોનીપતમાં પ્રતિ એકર ₹1,500 મળવાનું ઉદાહરણ દરેક વિસ્તારની સ્થિતિ દર્શાવતું નથી.

પરિવહનનો ખર્ચ નફો ઘટાડી શકે છે

પરાળનો ઉપયોગ મોટા પાયે કરવા માટે માત્ર ફેક્ટરીઓ ઊભી કરવી પૂરતી નથી. ખેતરો અને ફેક્ટરીઓ વચ્ચે પરિવહનની વ્યવસ્થા પણ એટલી જ જરૂરી છે.

CEEWના 2021ના પંજાબ આધારિત અભ્યાસ મુજબ, પરાળની ગાંસડીઓ બનાવીને તેને લગભગ 15 કિલોમીટરની અંદર આવેલા સંગ્રહસ્થળ સુધી પહોંચાડવાનો ખર્ચ પ્રતિ ટન આશરે ₹1,330 હતો. જ્યારે પરાળને 50 કિલોમીટર દૂર આવેલા ખરીદદાર સુધી પહોંચાડવાનો ખર્ચ પ્રતિ ટન આશરે ₹2,950 સુધી પહોંચતો હતો.

આટલો ઊંચો ખર્ચ થતાં પરાળ વેચીને થતી કમાણી ઘટી જાય છે. લાંબા અંતર સુધી પરિવહન કરવું ઘણીવાર આર્થિક રીતે ફાયદાકારક રહેતું નથી.

અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, વર્ષ 2018માં પંજાબમાં આશરે 2 કરોડ ટન ડાંગરનો પરાળ ઉત્પન્ન થયો હતો. તેમાંથી લગભગ 1.3 કરોડ ટન એટલે કે 65 ટકા પરાળ ખેતરોમાં સળગાવવામાં આવ્યો હતો. જ્યારે માત્ર આશરે 11 લાખ ટન પરાળનો ઉપયોગ ખેતરની બહારના વ્યવસાયિક વિકલ્પો દ્વારા થયો હતો.

આ આંકડા જૂના હોવા છતાં સમસ્યાનું સ્વરૂપ સમજાવે છે: પરાળનો જથ્થો વિશાળ છે, પરંતુ તેને ખરીદનાર ઉદ્યોગો, સંગ્રહસ્થળો અને પરિવહનની વ્યવસ્થા તેની સરખામણીમાં મર્યાદિત છે.

બાયો ગેસ પ્લાન્ટમાં પરાળનો ઉપયોગ થઈ શકે?

પરાળનો ઉપયોગ કરવાનો એક મહત્વપૂર્ણ વિકલ્પ બાયો ગેસ પ્લાન્ટ (Biogas Plant) છે. આ પ્રક્રિયામાં ઓક્સિજન વગરની બંધ ટાંકીમાં સૂક્ષ્મજીવો જૈવિક પદાર્થોનું વિઘટન કરે છે અને તેમાંથી મિથેન તથા કાર્બન ડાયોક્સાઇડ ધરાવતો ગેસ ઉત્પન્ન થાય છે. આ પ્રક્રિયાને એનારોબિક ડાયજેસ્ટન (Anaerobic Digestion) કહેવામાં આવે છે.

ગેસને શુદ્ધ કરીને અને સંકુચિત કરીને કોમ્પ્રેસ્ડ બાયો ગેસ (CBG) તૈયાર કરી શકાય છે. તેનો ઉપયોગ વાહનો સહિત વિવિધ ક્ષેત્રોમાં બળતણ તરીકે થઈ શકે છે.

CEEWના 2021ના અભ્યાસ મુજબ, પંજાબમાં આઠ બાયો-સીએનજી પ્રોજેક્ટ્સની ક્ષમતા મળીને દર વર્ષે લગભગ 3 લાખ ટન પરાળનો ઉપયોગ કરવાની હતી.

પરંતુ આ જથ્થો ખૂબ નાનો છે. માત્ર પંજાબમાં જ અગાઉના આંકડા મુજબ આશરે 1.3 કરોડ ટન પરાળ સળગાવવામાં આવ્યો હતો. તેની સામે બાયો ગેસ પ્લાન્ટની ક્ષમતા મર્યાદિત છે.

વધુમાં, ડાંગરના પરાળમાં લિગ્નિન (Lignin) અને સિલિકા (Silica)નું પ્રમાણ વધારે હોય છે. લિગ્નિન છોડના થડને મજબૂત બનાવતો પદાર્થ છે, જ્યારે સિલિકા એક ખનિજ છે. આ બંનેને કારણે પરાળનું કુદરતી વિઘટન ધીમું થાય છે અને બાયો ગેસ બનાવવાની પ્રક્રિયા મુશ્કેલ બની શકે છે.

એટલે બાયો ગેસ ઉપયોગી વિકલ્પ હોવા છતાં, તેના દ્વારા જ સમગ્ર દેશના પરાળનો નિકાલ કરવો શક્ય નથી.

મશરૂમની ખેતીથી ખેડૂતોની આવકમાં વધારો

પરાળનો ઉપયોગ કરવાની બીજી સંભાવના મશરૂમની ખેતી (Mushroom Cultivation) છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ, ફૂગમાં એવા જૈવિક પદાર્થોનું વિઘટન કરવાની ક્ષમતા હોય છે, જેને અન્ય ઘણા સૂક્ષ્મજીવો સરળતાથી તોડી શકતા નથી.

ડૉ. અત્રીના જણાવ્યા અનુસાર, ડાંગરના પરાળ પર ઉગાડવામાં આવતું પેડી સ્ટ્રો મશરૂમ (Paddy Straw Mushroom) આ ક્ષેત્રની મુખ્ય પ્રજાતિ છે. આ ઉપરાંત, ઓઇસ્ટર મશરૂમ (Oyster Mushroom) અને બટન મશરૂમ (Button Mushroom)ની ખેતીમાં પણ પરાળનો ઉપયોગ થઈ શકે છે.

સામાન્ય રીતે 30 કિલો સૂકા ડાંગરના પરાળમાંથી આશરે 4થી 5 કિલો તાજા મશરૂમ મેળવી શકાય છે. મશરૂમના ઉત્પાદન અને ઉપયોગમાં લેવાયેલા સૂકા પરાળના વજન વચ્ચેના પ્રમાણને બાયોલોજિકલ એફિશિયન્સી (Biological Efficiency) કહેવામાં આવે છે.

પેડી સ્ટ્રો મશરૂમ માટે આ પ્રમાણ આશરે 12થી 16 ટકા છે. ઓઇસ્ટર મશરૂમમાં તે પ્રજાતિ પ્રમાણે 70થી 80 ટકા અને બટન મશરૂમમાં 20થી 25 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.

મશરૂમ ઉગાડવા માટે પરાળને પાણીમાં પલાળીને તેમાં ભેજનું પ્રમાણ આશરે 65થી 70 ટકા કરવામાં આવે છે. ત્યારબાદ તેને નિયંત્રિત ગરમી આપીને પેસ્ટ્યુરાઇઝેશન (Pasteurisation) કરવામાં આવે છે, જેથી હાનિકારક અને સ્પર્ધાત્મક ફૂગનો પ્રભાવ ઘટે. પછી તેમાં મશરૂમના બીજ તરીકે ઓળખાતા સ્પૉન (Spawn)નો ઉપયોગ કરવામાં આવે છે.

મશરૂમ ઉગાડ્યા પછી બચેલા પરાળનો ઉપયોગ વર્મીકમ્પોસ્ટ (Vermicompost) અથવા જૈવિક ખાતર બનાવવા માટે પણ થઈ શકે છે. આમ, એક જ કાચા માલમાંથી મશરૂમ અને ખાતર એમ બે પ્રકારની આવક મેળવવાની શક્યતા રહે છે.

મશરૂમની ખેતીથી લાખોની આવક શક્ય

વર્ષ 2022માં ભારતીય કૃષિ સંશોધન પરિષદની રાષ્ટ્રીય ચોખા સંશોધન સંસ્થા (ICAR-National Rice Research Institute), કટકના વૈજ્ઞાનિકોએ ભારતીય ફાર્મિંગ (Indian Farming)માં પ્રકાશિત અહેવાલમાં મશરૂમની ખેતીની આર્થિક સંભાવનાઓ દર્શાવી હતી.

અહેવાલ મુજબ, વર્ષમાં 4,000 બેડ પર પેડી સ્ટ્રો મશરૂમ ઉગાડતો ખેડૂત આશરે ₹3 લાખનો ચોખ્ખો નફો મેળવી શકે છે. આ ઉપરાંત, મશરૂમની ખેતી બાદ બચેલા પદાર્થમાંથી વર્મીકમ્પોસ્ટ બનાવીને આશરે ₹1.36 લાખની વધારાની આવક મેળવી શકાય છે.

જોકે, આ આંકડા અભ્યાસમાં દર્શાવેલી પરિસ્થિતિઓ અને ઉત્પાદનના અંદાજ પર આધારિત છે. વાસ્તવિક નફો ઉત્પાદન ખર્ચ, મજૂરી, બજારભાવ, ગુણવત્તા અને વેચાણની વ્યવસ્થા પ્રમાણે બદલાઈ શકે છે.

મશરૂમની ખેતીથી ખેડૂતોને આવક મળી શકે છે, પરંતુ તે માટે તાલીમ, યોગ્ય બીજ, સ્વચ્છ વાતાવરણ, બજાર સુધી પહોંચ અને ઉત્પાદન ઝડપથી વેચવાની વ્યવસ્થા જરૂરી છે.

મશરૂમ પણ સમગ્ર સમસ્યાનો ઉકેલ નથી

મશરૂમની ખેતી આશાસ્પદ હોવા છતાં, તેની કેટલીક મર્યાદાઓ છે. પેડી સ્ટ્રો મશરૂમને સામાન્ય રીતે 30થી 35 ડિગ્રી સેલ્સિયસ તાપમાન અનુકૂળ આવે છે. તેથી ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ અને આંધ્રપ્રદેશ જેવા ગરમ વિસ્તારોમાં તેની ખેતી વધુ અનુકૂળ બની શકે છે. બીજી તરફ, પંજાબમાં ડાંગરની લણણી પછીનું ઠંડું વાતાવરણ તેના ઉત્પાદનને મર્યાદિત કરી શકે છે.

વર્ષ 2019ના એક અભ્યાસમાં જણાવાયું હતું કે ઓડિશામાં વર્ષ 2015-16 દરમિયાન આશરે 9,550 ટન પેડી સ્ટ્રો મશરૂમનું ઉત્પાદન થયું હતું. જોકે, નબળી ગુણવત્તાવાળા સ્પૉન, બેડમાં અન્ય ફૂગનો ચેપ અને સંગઠિત માર્કેટિંગના અભાવને કારણે ઉત્પાદનની કાર્યક્ષમતા ઓછી રહી હતી.

ખાદ્ય સુરક્ષા પણ મહત્વનો મુદ્દો છે. મશરૂમ જે પદાર્થ પર ઉગે છે, તેમાંથી કેટલાક તત્વોને શોષીને પોતાના શરીરમાં એકત્રિત કરી શકે છે. જો પરાળમાં લાંબા સમય સુધી અસર કરતા નીંદણનાશકો (Herbicides) અથવા સીસું, કેડમિયમ અને આર્સેનિક જેવી ભારે ધાતુઓ હોય, તો તે મશરૂમમાં પણ પહોંચી શકે છે. તેથી ખેતીમાં વપરાતો પરાળ સુરક્ષિત હોવો જરૂરી છે.

વૈજ્ઞાનિકોના અંદાજ મુજબ, યોગ્ય ટેકો મળે તો મશરૂમની ખેતી કોઈ વિસ્તારના પરાળના કુલ જથ્થામાંથી આશરે 8થી 12 ટકા હિસ્સાનો ઉપયોગ કરી શકે છે. પરંતુ બાકીના વિશાળ જથ્થા માટે બાયોમાસ પેલેટ (Biomass Pellets), બીજી પેઢીના જૈવિક બળતણ (Second-generation Biofuels) અને ઔદ્યોગિક પેકેજિંગ સામગ્રી જેવા વિકલ્પો પણ વિકસાવવા પડશે.

ખેતરમાંથી પરાળ દૂર કરવાથી જમીનને નુકસાન થઈ શકે?

પરાળને ખેતરમાંથી બહાર કાઢીને વેચવાથી આવક મળી શકે છે, પરંતુ તેની સામે જમીન પર થતી અસરને પણ સમજવી જરૂરી છે.

લુધિયાણા સ્થિત કૃષિ ટેક્નોલોજી એપ્લિકેશન રિસર્ચ ઇન્સ્ટિટ્યૂટ (ATARI)ના નિયામકના જણાવ્યા મુજબ, પરાળને જમીનમાં જાળવી રાખવાથી જમીનની તંદુરસ્તી સુધરે છે, સૂક્ષ્મજીવોની પ્રવૃત્તિ વધે છે, ભેજ જળવાઈ રહે છે અને પોષક તત્ત્વોનું ચક્ર વધુ સારું બને છે.

જમીનમાં પરાળ ભેળવવાથી લાંબા ગાળે જમીનની ગુણવત્તા અને પાકના ઉત્પાદનને ફાયદો થઈ શકે છે. તેથી સમગ્ર પરાળ ખેતરમાંથી દૂર કરી દેવું દરેક પરિસ્થિતિમાં યોગ્ય ઉકેલ નથી.

બીજી તરફ, ડાંગરનાં ખેતરોમાં પાણી ભરેલું હોય ત્યારે પરાળના વિઘટનથી મિથેન (Methane)નું ઉત્સર્જન વધી શકે છે. મિથેન એક શક્તિશાળી ગ્રીનહાઉસ ગેસ (Greenhouse Gas) છે. વર્ષ 2023ની સમીક્ષામાં પરાળ ઉમેરવાથી ડાંગરનાં પાણી ભરેલાં ખેતરોમાંથી મિથેનનું ઉત્સર્જન સરેરાશ 92 ટકા વધ્યું હોવાનું નોંધાયું હતું.

આથી, પરાળને ખેતરમાં રાખવો કે બહાર કાઢવો તેનો નિર્ણય પાણીની વ્યવસ્થા, જમીનનો પ્રકાર, પાકની સ્થિતિ અને પર્યાવરણ પર થતી કુલ અસરને ધ્યાનમાં રાખીને લેવો જોઈએ. યોગ્ય પરિસ્થિતિમાં જમીનમાં ભેળવેલું પરાળ લગભગ ત્રણ અઠવાડિયાના સમયગાળામાં જમીનના સૂક્ષ્મજીવો દ્વારા વિઘટિત થઈ શકે છે.

દિલ્હીનું પ્રદૂષણ માત્ર પરાળ સળગાવવાથી નથી વધતું

પરાળ સળગાવવાથી દિલ્હી અને તેની આસપાસના વિસ્તારોમાં હવાની ગુણવત્તા ખરાબ થાય છે. જોકે, શહેરમાં પ્રદૂષણ માટે વાહનો, ઉદ્યોગો અને અન્ય સ્ત્રોતો પણ જવાબદાર છે.

વર્ષ 2025માં પ્રકાશિત ઉત્તર-પશ્ચિમ ભારતના હવા પ્રદૂષણ અંગેના અભ્યાસ મુજબ, 16 ઑક્ટોબરથી 30 નવેમ્બર દરમિયાન દિલ્હીમાં અને આસપાસના વિસ્તારોમાં પાકના અવશેષો સળગાવવાથી પીએમ 2.5 (PM2.5) પ્રદૂષણમાં વર્ષ 2022માં આશરે 18 ટકા, વર્ષ 2023માં 16 ટકા અને વર્ષ 2024માં 9 ટકા હિસ્સો નોંધાયો હતો.

પીએમ 2.5 એટલે હવામાં રહેલા અત્યંત સૂક્ષ્મ કણો, જે શ્વાસ સાથે ફેફસાંની અંદર સુધી પહોંચી શકે છે. જ્યારે પવન પરાળ સળગાવતા વિસ્તારોમાંથી ધુમાડો સીધો દિલ્હી તરફ લાવે છે, ત્યારે કેટલાક દિવસોમાં પરાળના ધુમાડાનો હિસ્સો લગભગ 50 ટકા સુધી પહોંચી શકે છે.

આથી પરાળ સળગાવવાનું બંધ થાય તો પ્રદૂષણના સૌથી ખરાબ દિવસોમાં રાહત મળી શકે છે, પરંતુ દિલ્હીનું સમગ્ર પ્રદૂષણ માત્ર આ એક સમસ્યા ઉકેલવાથી દૂર થઈ જશે એવું માનવું યોગ્ય નથી.

પરાળને વ્યવસાય બનાવવો હોય તો શું કરવું પડશે?

ભારતમાં પરાળની સમસ્યાનો કાયમી ઉકેલ માત્ર મશીનો ખરીદવાથી કે થોડા બાયો ગેસ પ્લાન્ટ સ્થાપવાથી નહીં આવે. તેના માટે સંપૂર્ણ વ્યવસાયિક માળખું ઊભું કરવું પડશે.

• સ્થાનિક સંગ્રહ કેન્દ્રો: ખેડૂતોના ખેતરોની નજીક પરાળની ગાંસડીઓ રાખવા માટે સુરક્ષિત અને સૂકા સંગ્રહસ્થળો ઊભાં કરવાં પડશે.

• યોગ્ય ખરીદભાવ: ખેડૂતોને પરાળ વેચવાથી ખરેખર નફો મળે તેવી કિંમત નક્કી કરવી પડશે.

• પરિવહન વ્યવસ્થા: ખેતરથી ફેક્ટરી સુધીનો ખર્ચ ઘટાડવા માટે સ્થાનિક સ્તરે ખરીદદારો અને ઉદ્યોગોનું નેટવર્ક બનાવવું પડશે.

• વિવિધ ઉપયોગો: બાયો ગેસ, મશરૂમ, બાયોમાસ પેલેટ, જૈવિક ખાતર અને બાયોફ્યુઅલ જેવા વિકલ્પોનો એકસાથે વિકાસ કરવો પડશે.

• ખેડૂતોને ટેક્નિકલ મદદ: યોગ્ય મશીનો સમયસર મળે, ભાડું પરવડે અને મશીનો કાર્યક્ષમ રીતે ચાલે તેની ખાતરી કરવી પડશે.

• જમીનની જરૂરિયાત મુજબ નિર્ણય: કયા ખેતરમાં પરાળ જમીનમાં ભેળવવો અને કયા ખેતરમાંથી બહાર કાઢવો તે જમીન, ભેજ અને સ્થાનિક પરિસ્થિતિ પ્રમાણે નક્કી કરવું પડશે.

નિષ્કર્ષ: પરાળ સળગાવવાને બદલે કમાણીનો સ્ત્રોત બનાવવાની જરૂર

ભારતમાં દર વર્ષે કરોડો ટન પરાળ ઉત્પન્ન થાય છે. તેમાંથી એક મોટો હિસ્સો સળગાવી દેવાને બદલે તેનો ઔદ્યોગિક અને કૃષિ ઉપયોગ કરવામાં આવે તો ખેડૂતોને આવક મળી શકે છે અને વાયુ પ્રદૂષણ ઘટાડવામાં પણ મદદ મળી શકે છે.

સોનીપતના ખેડૂતને પ્રતિ એકર ₹1,500 મળવાનું ઉદાહરણ દર્શાવે છે કે પરાળમાંથી કમાણી શક્ય છે. મશરૂમની ખેતીથી વધારાની આવક મેળવી શકાય છે, જ્યારે બાયો ગેસ અને બાયોમાસ ઉદ્યોગોને બળતણના વૈકલ્પિક સ્ત્રોત મળી શકે છે.

પરંતુ આ તમામ વિકલ્પો માટે સંગ્રહ, પરિવહન, યોગ્ય ભાવ અને ખરીદદારોની વ્યવસ્થા જરૂરી છે. દરેક વિસ્તારમાં એક જ પદ્ધતિ સફળ થશે એવું પણ નથી.

પરાળને સમસ્યામાંથી વ્યવસાયમાં ફેરવવાનો સાચો રસ્તો એ છે કે ખેડૂતોને તેને સળગાવવાની સરખામણીમાં વેચવું વધુ ફાયદાકારક બને. જ્યારે પરાળની ગાંસડીને યોગ્ય ભાવ મળશે, ત્યારે જ ખેતરોમાં લાગતી આગને કાયમી રીતે ઘટાડવાની દિશામાં મોટું પગલું ભરી શકાશે.