ભારતમાં 440 સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ, હવે 800 સુધી પહોંચવાની શક્યતા; ઉદ્યોગમાં ઓવર સેચ્યુરેશનની ચિંતા

ભારતમાં 440 સ્પેસ સ્ટાર્ટઅપ્સ, હવે 800 સુધી પહોંચવાની શક્યતા; ઉદ્યોગમાં ઓવર સેચ્યુરેશનની ચિંતા
તસવીર: AI
આ સમાચાર સાંભળો

ભારતના અવકાશ ક્ષેત્ર સાથે સંકળાયેલા સ્ટાર્ટઅપ્સના સ્થાપકોએ સરકાર સમક્ષ અવકાશમાં આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (AI) અને એજ કમ્પ્યુટિંગ માટે ચોક્કસ માપદંડો નક્કી કરવાની માંગ કરી છે. આ ઉપરાંત અવકાશયાનને પૃથ્વી પર પરત લાવવા અને તેની સુરક્ષિત રિકવરી માટે ઔપચારિક માળખું તૈયાર કરવાની પણ માગણી કરવામાં આવી છે. સ્ટાર્ટઅપ્સનું કહેવું છે કે નીતિઓ અને નિયમોમાં સ્પષ્ટતા કરવામાં આવે તો ભારતીય કંપનીઓ પોતાની કામગીરીનો વ્યાપ વધારી શકશે અને વૈશ્વિક બજારમાં સ્પર્ધા કરી શકશે.

બેંગલુરુ ટેક સમિટ દરમિયાન સ્ટાર્ટઅપ્સના સ્થાપકોએ અવકાશ ક્ષેત્રમાં ઊભરતા કેટલાક જોખમો અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમાં સ્ટાર્ટઅપ્સની વધતી સંખ્યા, પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા વિના અવકાશમાં AIનો ઉપયોગ અને સેમિકન્ડક્ટર માટે વિદેશી સપ્લાયર્સ પરની નિર્ભરતાનો સમાવેશ થાય છે.

જાહેરાત

જોકે, આ પડકારો વચ્ચે પણ અવકાશ ઉદ્યોગમાં વિકાસની મોટી સંભાવનાઓ જોવા મળી રહી છે. જેફરીઝના એક અહેવાલ અનુસાર, ભારતનું અવકાશ અર્થતંત્ર વર્ષ 2023માં આશરે 8.4 અબજ ડોલરનું હતું, જે વર્ષ 2030 સુધીમાં વધીને 40થી 45 અબજ ડોલર સુધી પહોંચવાની શક્યતા છે. બીજી તરફ, કેન્દ્ર સરકારે વર્ષ 2040 સુધીમાં ભારતના અવકાશ અર્થતંત્રને 100 અબજ ડોલરનું બનાવવાનું લક્ષ્ય રાખ્યું છે. સરકારી આંકડા અનુસાર, ભારતમાં નોંધાયેલા અવકાશ ક્ષેત્રના સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યા વર્ષ 2014માં માત્ર એક હતી, જે ઓગસ્ટ 2026 સુધીમાં વધીને આશરે 440 થઈ ગઈ છે.

અવકાશયાનને પૃથ્વી પર પરત લાવવા માટે અલગ માળખાની જરૂર

ઇનબાઉન્ડ એરોસ્પેસના સહ-સ્થાપક અને નિવૃત્ત કેપ્ટન અભિજિત ભૂતેએ જણાવ્યું હતું કે ભારતમાં અવકાશયાનને પૃથ્વી પર પરત લાવવા અને તેની સુરક્ષિત રિકવરી માટે ઔપચારિક માળખું તૈયાર કરવાની જરૂર છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતે આ દિશામાં પ્રક્રિયાઓ શરૂ કરી દીધી છે, પરંતુ હજુ સુધી અવકાશયાનને પૃથ્વી પર પરત લાવીને સુરક્ષિત રીતે મેળવવા માટે કોઈ સમર્પિત રિકવરી રેન્જ ઉપલબ્ધ નથી.

વર્ષ 2028માં આયોજિત એક અવકાશયાન મિશનનો ઉલ્લેખ કરતાં તેમણે કહ્યું કે આવા અવકાશયાનને પૃથ્વી પર પરત લાવ્યા બાદ ક્યાં ઉતારવામાં આવશે અને તેની રિકવરી ક્યાં કરવામાં આવશે તે અંગે સ્પષ્ટતા જરૂરી છે. જો ભારતમાં જ રિકવરી માટેની સુવિધા ઉપલબ્ધ નહીં હોય તો કંપનીઓએ ઓસ્ટ્રેલિયા સહિતના અન્ય દેશો પર નિર્ભર રહેવું પડી શકે છે.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે અવકાશ ક્ષેત્રને પ્રોત્સાહન અને મંજૂરી આપતી સંસ્થા ઇન્ડિયન નેશનલ સ્પેસ પ્રમોશન એન્ડ ઓથોરાઇઝેશન સેન્ટર (IN-SPACe)એ આ પ્રક્રિયાને ઔપચારિક સ્વરૂપ આપવા અને રિકવરી માટેનાં નિર્ધારિત સ્થળો નક્કી કરવામાં મદદ કરવી જોઈએ.

IIT મદ્રાસમાં શરૂ થયેલું સ્ટાર્ટઅપ ઇનબાઉન્ડ એરોસ્પેસ વર્ષ 2028માં પોતાનું પ્રથમ રી-એન્ટ્રી મિશન શરૂ કરવાની યોજના ધરાવે છે. કંપની ફરીથી ઉપયોગમાં લઈ શકાય તેવા રી-એન્ટ્રી અવકાશયાનનું નિર્માણ કરી રહી છે, જે અવકાશમાંથી ઉપકરણો, નમૂનાઓ અને ત્યાં તૈયાર કરવામાં આવેલી વસ્તુઓને સુરક્ષિત રીતે પૃથ્વી પર પરત લાવી શકશે.

તાજેતરમાં કંપનીએ પોતાની પ્રિસિઝન એરિયલ ડિલિવરી સિસ્ટમનું એરિયલ ડ્રોપ ટેસ્ટ પણ પૂર્ણ કર્યું છે. આ સ્માર્ટ પેરાશૂટ ટેક્નોલોજી અવકાશયાનને નિયંત્રિત રીતે નીચે ઉતારવા અને નિર્ધારિત સ્થળે સુરક્ષિત લેન્ડિંગ કરવામાં મદદ કરશે.

અવકાશમાં AI અને એજ કમ્પ્યુટિંગ માટે પોતાના માપદંડો બનાવવાની જરૂર

સ્કાયસર્વના સહ-સ્થાપક અને ચીફ ટેક્નોલોજી ઓફિસર વિશેષ વાત્સલે જણાવ્યું હતું કે ભારતે આંતરરાષ્ટ્રીય માળખા સાથે સુસંગતતા જાળવીને અવકાશ ટેક્નોલોજી માટે પોતાના માપદંડો વિકસાવવા જોઈએ. અવકાશમાં એજ કમ્પ્યુટિંગ અને AIના ઉપયોગ અંગે તેમણે કહ્યું કે ભવિષ્યની અવકાશ પ્રણાલીઓની જરૂરિયાતો નક્કી કરવા માટે ઉદ્યોગ સાથે સંકળાયેલા નિષ્ણાતો અને ભારતીય અવકાશ સંશોધન સંસ્થા (ISRO)એ સાથે મળીને ચર્ચા કરવી જોઈએ.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "આપણે પોતાના માપદંડો વિકસાવવા માટે અત્યારથી જ વિચારવાનું શરૂ કરવું પડશે. અવકાશમાં AIના અમલીકરણને લઈને આપણે બેદરકાર રહી શકીએ નહીં." સ્કાયસર્વનું ઇન-ઓર્બિટ AI અને એજ પ્રોસેસિંગ પ્લેટફોર્મ સેટેલાઇટમાં જ સીધી માહિતીનું વિશ્લેષણ કરીને ઉપયોગી તારણો તૈયાર કરે છે. કંપનીએ D-Orbit અને NASAની જેટ પ્રોપલ્શન લેબોરેટરી (JPL) સાથે સંકળાયેલા મિશનમાં પોતાની ટેક્નોલોજીનું પ્રદર્શન કર્યું છે.

બીજી તરફ, ગેલેક્સઆઈના સહ-સ્થાપક અને ચીફ ટેક્નોલોજી ઓફિસર ડેનિલ ચાવડાએ જણાવ્યું હતું કે પૃથ્વીનું નિરીક્ષણ કરવા માટે ઉપયોગમાં લેવાતા માઇક્રોવેવ સેન્સર્સના લાઇસન્સ અને ઉપયોગ અંગેના આંતરરાષ્ટ્રીય ટેલિકોમ્યુનિકેશન ફોરમમાં ભારતે પોતાની રજૂઆત વધુ મજબૂત બનાવવાની જરૂર છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતે જિયોસ્પેશિયલ નીતિઓ અને લોન્ચ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરના ક્ષેત્રમાં સારી પ્રગતિ કરી છે, પરંતુ આ આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ હજુ પણ મર્યાદિત છે.

આના કારણે હાઇ-રિઝોલ્યુશન તસવીરો મેળવવા માટે પોતાના સેન્સર્સની સંપૂર્ણ ક્ષમતાનો ઉપયોગ કરવા ઇચ્છતી કંપનીઓને મુશ્કેલી પડે છે. નિયમનકારી સ્પષ્ટતાના અભાવે કેટલાક પ્રોજેક્ટમાં એકથી બે વર્ષ સુધીનો વિલંબ થઈ શકે છે. તેમના મતે નવી નીતિ બનાવવાને બદલે આંતરરાષ્ટ્રીય મંચો પર ભારતનું પ્રતિનિધિત્વ વધારવું વધુ જરૂરી છે.

ગેલેક્સઆઈની ઓપ્ટોસાર (OptoSAR) ટેક્નોલોજી સિન્થેટિક એપર્ચર રડાર (SAR) અને ઓપ્ટિકલ ઇમેજિંગને એકસાથે જોડે છે. તેના દ્વારા કોઈપણ હવામાનમાં, દિવસ હોય કે રાત, પૃથ્વીની ઉચ્ચ ગુણવત્તાવાળી તસવીરો મેળવી શકાય છે. આ ટેક્નોલોજીનો ઉપયોગ સંરક્ષણ, રાષ્ટ્રીય સુરક્ષા અને વ્યાપારી ક્ષેત્રોમાં થઈ શકે છે.

ISRO સાથે સહયોગ અને દેશમાં જ ટેક્નોલોજીની માંગ વધારવા પર ભાર

વ્યોમઆઈસીના સહ-સ્થાપક અને CEO લોકેશ કાબડલે જણાવ્યું હતું કે ભારતીય અવકાશ ટેક્નોલોજીની માંગ દેશમાં જ વધે તે માટે સરકારે વધુ સક્રિય ભૂમિકા ભજવવી જોઈએ. આ માટે જરૂરી નીતિઓ અને ફરજિયાત જોગવાઈઓ અમલમાં મૂકવાની પણ જરૂર છે. તેમણે કહ્યું કે ભારતીય કંપનીઓ વૈશ્વિક સ્તરે સ્પર્ધા કરી શકે તેવી ટેક્નોલોજી વિકસાવી રહી છે, પરંતુ દેશમાં પૂરતી માંગ ઊભી નહીં થાય તો આ કંપનીઓના વ્યવસાય અને સમગ્ર અવકાશ ઇકોસિસ્ટમ પર તેની નકારાત્મક અસર પડી શકે છે.

કાબડલે ISRO અને ખાનગી કંપનીઓ વચ્ચે વધુ ગાઢ સહયોગ તથા સંયુક્ત ટેક્નોલોજી વિકાસ કાર્યક્રમો શરૂ કરવાની પણ માંગ કરી હતી. તેમના જણાવ્યા અનુસાર, હાલમાં ખાનગી અવકાશ કંપનીઓ મોટા ભાગે ISRO માટે માત્ર સપ્લાયર તરીકે કામ કરે છે, જ્યારે તેમને ટેક્નોલોજીના વિકાસમાં ભાગીદાર બનાવવાની જરૂર છે.

સેટેલાઇટ નેવિગેશનનું ઉદાહરણ આપતાં તેમણે કહ્યું કે જીઓસ્ટેશનરી (GEO) અને લો અર્થ ઓર્બિટ (LEO) સિસ્ટમના વિકાસમાં ISRO અને ખાનગી કંપનીઓએ સાથે મળીને કામ કરવું જોઈએ. આમાં સ્પેક્ટ્રમની જરૂરિયાતો અને સિસ્ટમની રચના અંગે પણ શરૂઆતથી જ સંકલન જરૂરી છે. તેમણે ઉમેર્યું કે સેટેલાઇટ લોન્ચ થયા પછી ચર્ચા કરવાને બદલે ટેક્નોલોજી વિકસાવવાની શરૂઆતમાં જ આવા મુદ્દાઓનું નિરાકરણ લાવવું જોઈએ.

IIT મદ્રાસના ભૂતપૂર્વ વિદ્યાર્થીઓ દ્વારા સ્થાપિત વ્યોમઆઈસી લો અર્થ ઓર્બિટમાં ભારતનું પ્રથમ ખાનગી સેટેલાઇટ સમૂહ વિકસાવી રહી હોવાનો દાવો કરે છે. આ સેટેલાઇટ સમૂહ દ્વારા સુરક્ષિત અને અત્યંત સચોટ પોઝિશનિંગ, નેવિગેશન એન્ડ ટાઇમિંગ (PNT) સેવાઓ પૂરી પાડવાનું કંપનીનું લક્ષ્ય છે.

સ્ટાર્ટઅપ્સની વધતી સંખ્યા અને AIની સુરક્ષાને લઈને ચિંતા

ભારતના અવકાશ ઉદ્યોગમાં વિકાસની મોટી સંભાવનાઓ હોવા છતાં સ્ટાર્ટઅપ્સના સ્થાપકોએ કેટલીક માળખાકીય સમસ્યાઓ અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. અભિજિત ભૂતેએ અવકાશ ક્ષેત્રમાં સ્ટાર્ટઅપ્સની વધતી સંખ્યાને એક જોખમ ગણાવ્યું હતું. તેમના અંદાજ મુજબ હાલમાં આશરે 450 જેટલી અવકાશ ક્ષેત્રની સ્ટાર્ટઅપ કંપનીઓ છે, જે આગામી વર્ષ સુધીમાં વધીને 700થી 800 સુધી પહોંચી શકે છે. તેમણે કહ્યું કે, "મને જે જોખમ દેખાઈ રહ્યું છે તે આ ક્ષેત્રમાં જરૂરિયાત કરતાં વધુ સ્ટાર્ટઅપ્સની સંખ્યાનું છે. આપણે આ બાબતે સમજદારીપૂર્વક કામ કરવાની અને એકબીજાના પ્રયાસોનું સંકલન કરવાની જરૂર છે."

તેમણે લોન્ચ વ્હીકલ અને સેટેલાઇટ બનાવતી કંપનીઓ સહિત સમગ્ર અવકાશ ઇકોસિસ્ટમમાં વધુ તાલમેલ અને ટેક્નોલોજીની આંતરકાર્યક્ષમતા (Interoperability) વધારવા પર ભાર મૂક્યો હતો. કંપનીઓએ અલગ-અલગ કામ કરવાને બદલે એકબીજાના સહયોગથી આગળ વધવું જોઈએ. બીજી તરફ, વિશેષ વાત્સલે અવકાશમાં પૂરતી સુરક્ષા વ્યવસ્થા વિના AIનો ઉપયોગ કરવામાં આવી રહ્યો હોવા અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી.

તેમણે જણાવ્યું હતું કે કંપનીઓએ AI આધારિત સિસ્ટમમાં સંભવિત ખામીઓ અને જોખમોનો અગાઉથી અંદાજ લગાવવો જોઈએ. ખાસ કરીને AI દ્વારા લેવામાં આવતા નિર્ણયોના પરિણામોનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે, જેથી અવકાશમાં કચરો (Space Debris) વધવાનું જોખમ ઊભું ન થાય.

તેમણે અવકાશમાં ઉપયોગમાં લેવાતી સિસ્ટમ સાથે છેડછાડ ન થઈ શકે તે માટે મજબૂત સુરક્ષા માપદંડો બનાવવાની પણ જરૂરિયાત દર્શાવી હતી. વાત્સલે કહ્યું કે ભારતના અવકાશ ઉદ્યોગને વધુ પરિપક્વ બનાવવા માટે વાસ્તવિક કામગીરીનો અનુભવ અને નિષ્ફળતાઓમાંથી મળતા પાઠ પણ જરૂરી છે.

તેમણે કહ્યું કે, "મને ચિંતા છે કે આપણે હજુ એટલી નિષ્ફળતાઓનો સામનો કર્યો નથી, જેના પરથી મળતા પ્રાથમિક અનુભવો ભવિષ્યમાં વધુ સારી અને પરિપક્વ સિસ્ટમ બનાવવામાં મદદરૂપ થઈ શકે." આ માટે ભારતના લોન્ચ ઇકોસિસ્ટમમાં પૂરતી ક્ષમતા ઊભી કરવાની પણ જરૂર છે.

વિદેશી સેમિકન્ડક્ટર પર નિર્ભરતા પ્રોજેક્ટમાં વિલંબનું મોટું કારણ

ગેલેક્સઆઈના ડેનિલ ચાવડાએ ભારતીય અવકાશ કંપનીઓ માટે વિદેશી સેમિકન્ડક્ટર અને ખાસ કરીને ઇન્ટિગ્રેટેડ સર્કિટ્સ (ICs) પરની નિર્ભરતાને મોટો પડકાર ગણાવ્યો હતો. તેમણે કહ્યું કે જ્યારે કંપનીઓ શરૂઆતથી નવી ટેક્નોલોજી વિકસાવે છે ત્યારે IC જેવા નાના ઘટકો પણ સમગ્ર પ્રોજેક્ટની કામગીરીમાં અડચણ ઊભી કરી શકે છે.

ભારતમાં સ્થાનિક IC ઉત્પાદનનું ક્ષેત્ર હજુ પ્રારંભિક તબક્કામાં છે. તેથી વિદેશી સપ્લાયર્સ પરની નિર્ભરતાને કારણે પ્રોજેક્ટના સમયપત્રકમાં વિલંબ થઈ શકે છે, ભલે જરૂરી ઘટકો બજારમાં ઉપલબ્ધ હોય. તેમણે જણાવ્યું હતું કે, "સપ્લાય ચેઇનના સમયને લઈને મોટું જોખમ છે. જો સપ્લાય ચેઇનના કારણે બે વર્ષનો પ્રોજેક્ટ પાંચ વર્ષમાં પૂર્ણ થાય તો આપણે વ્યવસાયની ત્રણ વર્ષ જેટલી તક ગુમાવી દઈએ છીએ."

તેમણે અવકાશ ઉદ્યોગ માટે ખાસ IC વિકસાવી શકે તેવી વધુ ભારતીય સેમિકન્ડક્ટર કંપનીઓ ઊભી કરવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂક્યો હતો. વ્યોમઆઈસીના લોકેશ કાબડલે પણ જણાવ્યું હતું કે કેટલાક જરૂરી ઘટકોની ડિલિવરી માટે 52 અઠવાડિયા સુધી રાહ જોવી પડે છે. આવી સ્થિતિમાં ભારતીય કંપનીઓ માટે વૈશ્વિક બજારમાં સ્પર્ધા કરવી મુશ્કેલ બને છે.

તેમણે કહ્યું કે, "કોઈ એક ઘટક મેળવવા માટે આપણે આખું એક વર્ષ રાહ જોઈ શકીએ નહીં." તેમણે ઉમેર્યું કે તાજેતરના મિશન માટે જરૂરી પેલોડ વિકસાવવામાં ભારતીય ઉદ્યોગે પોતાની ક્ષમતા સાબિત કરી છે, પરંતુ હવે મોટા પાયે પ્રોજેક્ટ પૂર્ણ કરવાની ક્ષમતા વિકસાવવાની જરૂર છે. આ માટે લોન્ચ સેવાઓ, વિવિધ ઘટકો, ICs અને ફિલ્ડ પ્રોગ્રામેબલ ગેટ એરે (FPGAs) સહિત સમગ્ર સ્થાનિક સપ્લાય ચેઇનને મજબૂત બનાવવી પડશે.

કાબડલે જણાવ્યું હતું કે સપ્લાય ચેઇનની આ સમસ્યા ભારતીય માઇક્રો, સ્મોલ એન્ડ મીડિયમ એન્ટરપ્રાઇઝિસ (MSMEs) અને અન્ય સ્થાનિક કંપનીઓ માટે નવી તક પણ ઊભી કરી શકે છે. આ કંપનીઓ અવકાશ ક્ષેત્રના ઉત્પાદન ઇકોસિસ્ટમમાં પોતાની ક્ષમતા વિકસાવી શકે છે.

આ સમાચાર શેર કરો

જાહેરાત