અમેરિકામાં ડેમોક્રેટ્સનો દબદબો પણ ભારતમાં વિપક્ષ કેમ નથી કરી શકતું આવું કમાલ?, જાણો મુખ્ય કારણો

અમેરિકામાં ડેમોક્રેટ્સનો દબદબો પણ ભારતમાં વિપક્ષ કેમ નથી કરી શકતું આવું કમાલ?, જાણો મુખ્ય કારણો
તસવીર: Google
આ સમાચાર સાંભળો

અમેરિકાની ચૂંટણીઓ અને ત્યાંના રાજકીય ઉલટફેર (upsets) હંમેશાં વૈશ્વિક રાજકારણમાં ચર્ચાનો વિષય રહે છે. અમેરિકાની મિડ-ટર્મ (મધ્યસત્ર) ચૂંટણીઓમાં ડેમોક્રેટ્સ દ્વારા જે પ્રકારના આશ્ચર્યજનક પરિણામો જોવા મળે છે, તે જોતાં રાજકીય વર્તુળોમાં એક સ્વાભાવિક પ્રશ્ન ઊભો થાય છે કે ભારતનો વિપક્ષ આવા મોટા ઉલટફેર કેમ નથી કરી શકતો?

રાજકીય નિષ્ણાતોના મતે, લોકશાહી બંને દેશમાં છે, પરંતુ ચૂંટણીના માળખા, પક્ષોની આંતરિક કાર્યશૈલી અને મતદારોના વલણમાં પાયાનો તફાવત છે. ભારતના પક્ષો લોકશાહી પ્રક્રિયા દ્વારા સત્તા મેળવવા માંગે છે, પરંતુ પક્ષની અંદર આંતરિક લોકશાહીનો અભાવ છે. અમેરિકાના વિપક્ષની તુલનામાં ભારતીય વિપક્ષ ક્યાં અલગ પડે છે, તેના મુખ્ય કારણો નીચે મુજબ છે.

જાહેરાત

ચૂંટણી પ્રણાલી અને સમયગાળાનો તફાવત

અમેરિકામાં પ્રમુખશાહી પદ્ધતિ છે, જ્યાં પ્રમુખપદની ચૂંટણીના બરાબર બે વર્ષ પછી મિડ-ટર્મ ચૂંટણીઓ યોજાય છે. આ ચૂંટણીમાં પ્રમુખ પોતે ઉમેદવાર નથી હોતા, પરંતુ તે પ્રમુખની બે વર્ષની કામગીરી પર સીધો જનમત (referendum) બની જાય છે. મતદારો સરકારના કામકાજનું મૂલ્યાંકન કરીને કોંગ્રેસ (હાઉસ અને સેનેટ) ના સભ્યોને મત આપે છે. આનાથી વિપરીત, ભારતની સંસદીય પ્રણાલીમાં કેન્દ્ર સરકાર માટે કોઈ નિશ્ચિત 'મિડ-ટર્મ' ચૂંટણી હોતી નથી. ભારતમાં દર વર્ષે કોઈને કોઈ રાજ્યમાં વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાતી રહે છે, જે સ્થાનિક મુદ્દા અને પ્રાદેશિક સમીકરણો પર લડાય છે, જ્યારે લોકસભાની ચૂંટણી રાષ્ટ્રીય મુદ્દા અને નેતૃત્વ પર કેન્દ્રિત હોય છે.

દ્વિ-પક્ષીય વિરુદ્ધ બહુ-પક્ષીય રાજકારણ

અમેરિકામાં મુખ્યત્વે બે જ પક્ષો (ડેમોક્રેટિક અને રિપબ્લિકન) વચ્ચે સીધી ટક્કર હોય છે. જો મતદારો શાસક પક્ષથી નારાજ હોય, તો તેમની પાસે વિરોધ પક્ષ સિવાય બીજો કોઈ મોટો વિકલ્પ હોતો નથી. આનાથી મતોનું સીધું ધ્રુવીકરણ થાય છે અને મોટા ઉલટફેર શક્ય બને છે. ભારતમાં રાષ્ટ્રીય અને પ્રાદેશિક મળીને અનેક પક્ષો સક્રિય છે. વિરોધ પક્ષો વચ્ચે જ મતોનું વિભાજન થઈ જવાથી શાસક પક્ષ સામે એકજૂટ પડકાર ઊભો કરવો જટિલ બને છે, જોકે વિપક્ષો ગઠબંધન દ્વારા આ ખામી પૂરવાનો પ્રયાસ કરતા રહે છે.

સત્તા વિરોધી લહેર (Anti-Incumbency) અને કલ્યાણકારી યોજનાઓ

અમેરિકાના ચૂંટણી ઈતિહાસ મુજબ, મિડ-ટર્મ ચૂંટણીમાં મોટાભાગે સત્તાધારી પ્રમુખના પક્ષને નુકસાન થાય છે, કારણ કે મતદારો સત્તાનું સંતુલન જાળવવા વિપક્ષને પસંદ કરે છે. ભારતમાં આ સમીકરણ અલગ છે. રાજકીય વિશ્લેષકોના મતે, કેન્દ્ર અને રાજ્ય સરકારો દ્વારા ચલાવવામાં આવતી સીધી લાભાર્થી યોજનાઓ (Direct Benefit Transfers - જેમ કે મફત રાશન, આવાસ અને રોકડ સહાય)ને કારણે એક મોટો 'લાભાર્થી વર્ગ' તૈયાર થયો છે, જે સામાન્ય સત્તા વિરોધી લહેરને ઘણીવાર નિષ્ક્રિય કરી દે છે.

આંતરિક લોકશાહી અને 'ટોપ-ડાઉન' માળખું

અમેરિકામાં 'પ્રાયમરી ચૂંટણીઓ' (Primaries) થાય છે, જેમાં સામાન્ય કાર્યકરો અને મતદારો નક્કી કરે છે કે પાર્ટીનો ઉમેદવાર કોણ હશે. આ પ્રક્રિયાથી નવા, યુવા અને બળવાખોર ચહેરાઓને આગળ આવવાની તક મળે છે, જે સત્તાના સમીકરણો બદલી શકે છે (જેમ કે ન્યૂયોર્કના રાજકારણમાં ઝોહરાન મમદાની જેવા યુવા નેતાઓનો ઉદય). ભારતમાં મોટાભાગના પક્ષોમાં આંતરિક ચૂંટણીઓ થતી નથી. અહીં ટિકિટોની વહેંચણી પક્ષના હાઈકમાન્ડ દ્વારા ઉપરથી નીચે (top-down) થાય છે. ઘણા પ્રાદેશિક અને રાષ્ટ્રીય પક્ષોમાં પરિવારવાદ કે ટોચની નેતાગીરીનું વર્ચસ્વ હોવાથી પાયાના કાર્યકરોમાંથી નવા નેતાઓ ઉભરી શકતા નથી.

વૈચારિક સ્પષ્ટતા અને નવા સામાજિક સમીકરણો

અમેરિકન ડેમોક્રેટિક પાર્ટીની અંદર વિવિધ જૂથો (Factions) વચ્ચે સતત વૈચારિક મંથન ચાલતું રહે છે અને તેઓ બદલાતા સમય સાથે નવા સામાજિક સમીકરણો ઊભા કરે છે. ભારતીય રાજકારણના અભ્યાસુઓ મુજબ, અહીં વિપક્ષી પાર્ટીઓ ઘણીવાર નક્કર વૈકલ્પિક નીતિઓ કે વિચારધારા રજૂ કરવાને બદલે માત્ર સત્તાધારી પક્ષના વિરોધ પૂરતી સીમિત રહી જાય છે.

સંગઠનાત્મક તાકાત, સંસાધનો અને બૂથ મેનેજમેન્ટ

અમેરિકામાં રિપબ્લિકન અને ડેમોક્રેટ્સ બંને પક્ષો પાસે ભંડોળ, મીડિયા કવરેજ અને કાર્યકરોનું નેટવર્ક લગભગ સમાંતર હોય છે, તેથી ખરી લડાઈ નીતિઓ અને ઉમેદવારની છબી પર થાય છે. ભારતમાં ચૂંટણી પંચના આંકડા અને રાજકીય અહેવાલો દર્શાવે છે કે સત્તાધારી પક્ષ (ભાજપ) પાસે જે પ્રકારનું વિશાળ આર્થિક ભંડોળ અને બૂથ સ્તરનું માઈક્રો-મેનેજમેન્ટ છે, તેની સરખામણીમાં વિરોધ પક્ષો પાસે સંસાધનો અને સંગઠનાત્મક માળખાની અસમાનતા જોવા મળે છે.

નેતૃત્વ અને પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો (Anti-Defection Law)

ભારતમાં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીના મજબૂત નેતૃત્વની છબી સામે વિપક્ષ પાસે કોઈ એક સર્વમાન્ય ચહેરાનો અભાવ છે. આ ઉપરાંત, ભારતની સંસદીય પ્રણાલીમાં 'પક્ષપલટા વિરોધી કાયદો' (Anti-Defection Law) મહત્વનો ભાગ ભજવે છે. આ કાયદા હેઠળ દરેક ચૂંટાયેલા પ્રતિનિધિએ ગૃહમાં પક્ષના આદેશ (વ્હિપ) નું પાલન કરવું ફરજિયાત છે, અન્યથા તેમનું સભ્યપદ રદ થઈ શકે છે. આ જોગવાઈને કારણે સાંસદો કે ધારાસભ્યો પોતાના મતવિસ્તારના સ્થાનિક પ્રશ્નો કે સ્વતંત્ર અભિપ્રાયને બદલે પક્ષના હાઈકમાન્ડને વફાદાર રહેવા બંધાયેલા રહે છે.

શું ભારતમાં વિપક્ષે ક્યારેય અપસેટ નથી સર્જ્યા?

એવું બિલકુલ નથી કે ભારતમાં વિપક્ષે ક્યારેય મોટા ઉલટફેર નથી કર્યા. 2004ની લોકસભા ચૂંટણી, 2021ની પશ્ચિમ બંગાળ વિધાનસભા ચૂંટણી અને 2024ની લોકસભા ચૂંટણીમાં ઉત્તર પ્રદેશ જેવા રાજ્યોમાં વિપક્ષે અણધાર્યા પરિણામો આપીને શાસક પક્ષની બેઠકોમાં મોટો ઘટાડો કર્યો જ હતો. રાજકીય નિષ્ણાતોના મતે, ભારતીય વિપક્ષે વિદેશી ચૂંટણી મોડલ તરફ જોવા કરતાં પોતાના જ દેશના આ ભૂતકાળના પરિણામોમાંથી પાઠ શીખવાની જરૂર છે. ખાસ કરીને સ્થાનિક મુદ્દાની પસંદગી અને મજબૂત ઉમેદવારની પસંદગી બાબતે.

આ સમાચાર શેર કરો

જાહેરાત