Navratri 2024: ગરબા એટલે નારીશક્તિની ઉજવણી અને સન્માનનું છે ખાસ પ્રતીક, જોડાયેલો છે ભવ્ય ઈતિહાસ

આજથી માઁ દુર્ગાની આરાધનાનો પર્વ નવલા નોરતાનો પ્રારંભ થયો છે. ત્યારે દેશમાં નવરાત્રીની ઉજવણીમાં ડૂબ ભાવિભક્તો ડૂબી જશે. નવ દિવસ સુધી ચાલનારા આ તહેવારમાં લોકો દેવી દુર્ગાના નવ સ્વરૂપોની પૂજા કરે છે. આ તહેવાર સાથે બીજી એક વાત જોડાયેલી છે, જે લોકોના મનને ઉત્સાહ ભરી દે છે. ખરેખર, નવરાત્રીનું નામ સાંભળતા જ મનમાં પહેલો વિચાર આવે છે ગરબા અને દાંડિયાનો.

નવરાત્રી અને ગરબા-દાંડિયા એકબીજા સાથે ઊંડો સંબંધ ધરાવે છે. આપણામાંથી ઘણાને ગરબા ગમે છે, પરંતુ તેના ઈતિહાસ વિશે બહુ ઓછા લોકો જાણે છે. આજે નવરાત્રીના અવસર પર તમને ગરબા સાથે જોડાયેલી કેટલીક વાતો વિશે જણાવીશું, જેના વિશે તમે કદાચ જ સાંભળ્યું હશે.

ગરબા એટલે શું?

ગરબા એ લોકનૃત્યનો એક પ્રકાર છે, જેનો ઉદ્દભવ ગુજરાતમાં થયો છે. તે માત્ર ધાર્મિક જ નહીં પણ એક સામાજિક પ્રસંગ છે, જે મુખ્યત્વે નવરાત્રીના તહેવાર દરમિયાન કરવામાં આવે છે. આ નૃત્ય ગુજરાતના ગામડાઓમાંથી ઉદ્દભવ્યું છે, જે લોકો ગામની મધ્યમાં સમુદાયના મેળાવડાના સ્થળોએ કરતા હતા. આ નૃત્યની ખાસ વાત એ છે કે ગરબા વિશ્વનો સૌથી લાંબો અને સૌથી મોટો નૃત્ય ઉત્સવ છે.

નવરાત્રીનું મહત્ત્વ

નવરાત્રી હિન્દુ ધર્મનો મુખ્ય તહેવાર છે અને તે મુખ્યત્વે મા દુર્ગાને સમર્પિત છે. આ તહેવાર દેશના જુદા જુદા ભાગોમાં ઘણી રીતે ઉજવવામાં આવે છે. ગુજરાતની વાત કરીએ તો, નવરાત્રી અહી શ્રદ્ધા અને પૂજાના સ્વરૂપ તરીકે નવ રાત્રિઓ સુધી નૃત્યની સાથે ઉજવવામાં આવે છે. અહીં મહિલાઓ અને પુરુષો સાંજથી મોડી રાત સુધી મા દુર્ગાના આ ઉત્સવની ઉજવણી કરે છે અને આદિશક્તિના માનમાં નૃત્ય કરે છે. ગુજરાતમાં નવરાત્રી દરમિયાન ગરબા આકર્ષણનું કેન્દ્ર છે. જો કે, આ લોકનૃત્ય માત્ર નવરાત્રી દરમિયાન જ નહીં પરંતુ લગ્ન જેવા વિવિધ સામાજિક કાર્યક્રમો દરમિયાન પણ કરવામાં આવે છે.

સ્ત્રીત્વની ઉજવણી કરવાનો છે ગરબા

સામાન્ય રીતે લોકો આ નૃત્યને ખુશી અને ઉજવણી સાથે જોડે છે. જો કે, તેનો વાસ્તવિક અર્થ કંઈક અલગ છે. વાસ્તવમાં, ગરબા, જેને ગરબો તરીકે પણ ઓળખવામાં આવે છે, તે સ્ત્રીત્વનું સન્માન કરે છે. તેના નામ વિશે વાત કરીએ તો, આ નૃત્યનું નામ "ગરબા" સંસ્કૃત શબ્દ ગરબા પરથી લેવામાં આવ્યું છે.

ગરબાની શરૂઆત કેવી રીતે થઈ?

ગુજરાતમાં પણ આ નૃત્યનું આગવું મહત્ત્વ છે. નવ દિવસ સુધી ચાલનારા નવરાત્રી પર્વ દરમિયાન ગરબાનું આયોજન કરવામાં આવે છે. આ ઉપરાંત કેટલાક પુરાણોમાં ગરબા અને તેના જેવા નૃત્યનો ઉલ્લેખ છે. હરિવંશ પુરાણમાં બે લોકપ્રિય નૃત્યોનો ઉલ્લેખ છે - દંડ રસક અને તાલ રસક, જે ગુજરાતમાં યાદવો દ્વારા કરવામાં આવતા હતા.

આ સિવાય હરિવંશ પુરાણના અન્ય એક અધ્યાયમાં પણ એક નૃત્યનો ઉલ્લેખ છે, જેમાં મહિલાઓ તાળીઓ પાડીને નૃત્ય કરે છે. આ નૃત્ય સ્વરૂપ સોલંકી અને વાઘેલા રાજવંશના શાસન દરમિયાન વિકસિત થયું હોવાનું માનવામાં આવે છે.

ગરબાની દંતકથા

ગરબાની ઉત્પત્તિ સાથે જોડાયેલી એક પૌરાણિક કથા પણ ખૂબ પ્રખ્યાત છે. એવું માનવામાં આવે છે કે રાક્ષસ રાજા મહિષાસુરને બ્રહ્માદેવ તરફથી વરદાન મળ્યું હતું કે કોઈ પણ માણસ તેને ક્યારેય મારી નહીં શકે. આ વરદાન પ્રાપ્ત કર્યા પછી, મહિષાસુર ત્રણેય લોકમાં આતંક મચાવ્યો હતો. દેવતાઓ પણ તેને હરાવી શક્યા ન હતા. આવી સ્થિતિમાં, મહિષાસુરના આતંકથી પીડિત દેવતાઓએ ભગવાન વિષ્ણુ પાસે પહોચ્યાં અને આ મુદ્દાના ઉકેલની ચર્ચાવિચારણ કર્યા પછી, માતા દુર્ગાએ બ્રહ્મા, વિષ્ણુ અને મહેશની શક્તિ સાથે અવતાર લીધો.

તેમના જન્મ પછી 9 દિવસ સુધી સતત લડ્યા પછી, દેવી દુર્ગાએ રાક્ષસ રાજા મહિષાસુરનો વધ કર્યો અને તેના અત્યાચારનો અંત લાવ્યો, જેનાથી વિશ્વને સંપૂર્ણ વિનાશમાંથી બચાવ્યું. ગરબા એ એક નૃત્ય છે જે સૃષ્ટિમાં શાંતિ લાવવા માટે દેવીની શક્તિનો આભાર માનવા માટે કરવામાં આવે છે.

ગરબા કરવાની રીત

અન્ય નૃત્ય કળાઓથી વિપરીત, ગરબાની પ્રદર્શન કરવાની પોતાની આગવી રીત છે. આ કરવા માટે પુરુષ અને સ્ત્રી સહભાગીઓ ગોળાકાર આકાર બનાવે છે. આ વર્તુળો જીવન ચક્રનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે, જન્મથી પુનર્જન્મ સુધીના દરેક તબક્કાનું પ્રતિનિધિત્વ કરે છે. આ વર્તુળોની મધ્યમાં, દેવી દુર્ગાની તસવીર આદરના ચિહ્ન તરીકે મૂકવામાં આવ્યું છે અને આ તસવીરની આગળ એક માટીનો દીવો હોય છે. આ નૃત્ય રાક્ષસ રાજા અને દેવી વચ્ચેની લડાઈનું નાટ્યકરણ દર્શાવે છે. કેટલીકવાર લોકો ગરબા નૃત્ય પ્રદર્શનને દાંડિયા રાસ સાથે જોડે છે, જેમાં શણગારેલી લાકડીઓ સામેલ છે. આ લાકડીઓ એ તલવારોનું પ્રતીક છે જેનો ઉપયોગ દેવીએ યુદ્ધ દરમિયાન કર્યો હતો.

પરંપરાગત ગરબા પોશાક

આ નૃત્ય સામાન્ય રીતે જોડીમાં કરવામાં આવે છે, જેમાં પુરુષો મહિલાઓની સાથે ભાગ લે છે. આવી સ્થિતિમાં, આ નૃત્ય કરવા માટે બંને માટે પરંપરાગત પોશાક સૂચવવામાં આવે છે. આ સમય દરમિયાન, સ્ત્રીઓ કમરબંધ સાથે રંગબેરંગી અને ચમકતી ચણીયા ચોલી પહેરે છે અથવા કાપડના ટુકડાથી બનેલા પરંપરાગત રંગબેરંગી અને પેટર્નવાળા કમરબંધ પહેરે છે. આ સિવાય મહિલાઓ પરંપરાગત જ્વેલરી જેમ કે હાર, વીંટી, નથ, પાયલ વગેરેથી પોતાનો દેખાવ પૂર્ણ કરે છે.

જ્યારે, પુરુષો ગરબા માટે કેવિયા અને ચૂરીદાર પહેરે છે. કેવિયા એ લાંબા બાંયના ટોપ જેવા કપડા છે જેમાં રંગબેરંગી વર્ક હોય છે. ચૂરીદાર એ ચુસ્ત ટ્રાઉઝર છે જે પરંપરાગત નૃત્ય કરતી વખતે વધારાના આરામ માટે પેન્ટની જેમ પહેરવામાં આવે છે.

ગરબા દેશભરમાં પ્રખ્યાત છે

બદલાતા સમય સાથે ગરબા નૃત્યની લોકપ્રિયતામાં પણ ઘણો વધારો થયો છે. ગુજરાત ઉપરાંત હવે આ નૃત્ય દેશના અન્ય ભાગોમાં પણ ખૂબ પસંદ કરવામાં આવે છે. માત્ર ભારત જ નહીં, ગરબા હવે ગુજરાતની બહાર ફેલાઈ ગયો છે કારણ કે તેમણે વિશ્વભરના હિંદુ સમુદાયોમાં લોકપ્રિયતા મેળવી છે. ગરબા જેવા જ લોકનૃત્યો દેશના અન્ય ભાગોમાં ખાસ કરીને દક્ષિણ-પૂર્વમાં તમિલનાડુ અને ગુજરાતના ઉત્તરપૂર્વ પડોશી રાજસ્થાનમાં પણ જોવા મળે છે.