Chanakya Niti: ભૂલથી પણ અહીં ન ખોલતા મોઢું! ચાણક્યની આ સલાહ તમને દરેક આફતથી બચાવશે

ભારતીય જ્ઞાન પરંપરામાં, જ્યારે નૈતિકતા અને વ્યવહારિક જ્ઞાનની વાત આવે છે, ત્યારે સૌથી પહેલા આચાર્ય ચાણક્યનું નામ લેવામાં આવે છે. તેમની નીતિઓ આજે પણ એટલી જ મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવે છે, જેટલી સદીઓ પહેલા હતી. ચાણક્ય નીતિ જીવન, સંબંધો અને સામાજિક વ્યવહાર માટેના એવા નિયમો દર્શાવે છે, જે સમાજમાં સન્માન અને સુરક્ષા સુનિશ્ચિત કરે છે. એક નીતિમાં ચાણક્યએ જણાવ્યું છે કે અમુક લોકો વચ્ચે ક્યારેય ન બોલવું જોઈએ અને ન તો તેમની વચ્ચેથી પસાર થવું જોઈએ. જો તમે આવા લોકોની વચ્ચેથી પસાર થાઓ છો, તો તમે કોઈ ને કોઈ મુશ્કેલીમાં ફસાઈ શકો છો. ચાલો જાણીએ કે ચાણક્યએ કયા લોકો વચ્ચે દખલ ન કરવાની સલાહ આપી છે…

ચાણક્ય નીતિ શ્લોક

विप्रयोर्विप्रवह्न्योश्च दम्पत्योः स्वामिभृत्ययोः|
अन्तरेण न गन्तव्यं हलस्य वृषभस्य च॥

શ્લોકનો અર્થ: આ શ્લોકમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે બે બ્રાહ્મણોની વચ્ચે, બ્રાહ્મણ અને અગ્નિની વચ્ચે, પતિ-પત્નીની વચ્ચે, સ્વામી (માલિક) અને સેવક (કર્મચારી)ની વચ્ચે તેમજ હળ અને બળદની વચ્ચેથી ક્યારેય પસાર ન થવું જોઈએ (કે તેમની વચ્ચે દખલ ન કરવી જોઈએ).

1. પતિ-પત્નીની વચ્ચે

આચાર્ય ચાણક્યએ પોતાની નીતિમાં કહ્યું છે કે પતિ-પત્નીની વચ્ચે ક્યારેય ત્રીજી વ્યક્તિએ ન આવવું જોઈએ. કારણ કે આ બંને વચ્ચેની વાતચીત દરમિયાન બોલવું કે ટોકવું એ વિવાદને વધારી શકે છે, જે ન તો તમારા માટે સારું છે ન તો તેમના માટે. તેથી, જ્યારે પતિ-પત્ની આપસમાં વાતચીત કે ચર્ચા કરી રહ્યા હોય, ત્યારે તેમની વચ્ચે બોલવાનું ટાળવું જોઈએ. મોટાભાગે એવું બને છે કે પતિ-પત્ની પાછળથી એક થઈ જાય છે અને તમે તેમની વચ્ચે આવીને નકામા ખરાબ બની જાઓ છો.

2. ગુરુઓ અથવા વિદ્વાનોની વચ્ચે

ચાણક્ય નીતિમાં કહે છે કે ક્યારેય બે ગુરુઓ કે વિદ્વાનોની વચ્ચે આવીને ન બોલવું જોઈએ. બે જ્ઞાની વ્યક્તિઓ વચ્ચેની ચર્ચા દરમિયાન પૂછ્યા વગર બોલવું એ તેમનું અપમાન માનવામાં આવે છે. જ્યારે તેઓ વાતચીત કરી રહ્યા હોય ત્યારે તેમની વાતોને ધ્યાનથી સાંભળવી અને સમજવી જોઈએ, જેથી તમને કોઈ મહત્વપૂર્ણ જાણકારી મળી શકે. આ બંનેની વચ્ચે આવીને બોલવાથી તમે માત્ર તમારું જ નુકસાન કરશો.

3. માલિક અને કર્મચારીની વચ્ચે

ચાણક્ય નીતિમાં આગળ કહે છે કે ક્યારેય માલિક અને કર્મચારીની વચ્ચે આવીને ન બોલવું જોઈએ. સત્તાવાર કે ઓફિશિયલ વાતચીતમાં દખલગીરી કરવી તમારા માટે મુશ્કેલી ઊભી કરી શકે છે. કદાચ જે આંગળી કર્મચારી પર ચીંધાઈ રહી હતી, વચ્ચે આવવાને કારણે તે આંગળી તમારા તરફ વળી જાય! તમે વગર કારણે માલિકના ગુસ્સાનો ભોગ બની શકો છો.

4. બ્રાહ્મણ અને અગ્નિની વચ્ચે

જ્યારે બ્રાહ્મણ યજ્ઞ કે પૂજા કરી રહ્યા હોય, ત્યારે તેમની અને યજ્ઞકુંડની અગ્નિની વચ્ચે ન આવવું જોઈએ તેમજ વચ્ચે બોલવાનું ટાળવું જોઈએ. મંત્રોચ્ચારમાં થોડીક પણ ચૂક મોટી પરેશાનીનું કારણ બની શકે છે. તેથી, જો તમારા ઘરે યજ્ઞ થઈ રહ્યો હોય અને કોઈ કામ માટે બ્રાહ્મણને પૂછવું હોય, તો મંત્ર પૂર્ણ થઈ ગયા પછી જ બોલો. ચાણક્ય કહે છે કે બ્રાહ્મણ અને અગ્નિની વચ્ચે આવવાથી પૂજા ભંગ થઈ શકે છે.

5. હળ અને બળદની વચ્ચે

ચાણક્ય નીતિના અંતમાં કહે છે કે જ્યારે ખેડૂત બળદોની મદદથી ખેતર ખેડી રહ્યો હોય, ત્યારે ત્યાં હંમેશા સાવધાની રાખવી જોઈએ. ખેડૂત જ્યારે હળ ચલાવી રહ્યો હોય કે બળદોને નિયંત્રિત કરી રહ્યો હોય, ત્યારે વચમાં જવાથી તેનું ધ્યાન ભટકી શકે છે અને કામની એકાગ્રતા તૂટી શકે છે. આવામાં હળ કે બળદની વચ્ચે ન આવવું જોઈએ, કારણ કે જો કામ અધૂરું રહી જાય તો બધા તમને જ દોષ આપશે (અથવા બળદ ભડકવાથી તમને ઈજા પણ થઈ શકે છે).

ચાણક્યએ કેમ આપી આ શિક્ષા?

ચાણક્યનું માનવું હતું કે દરેક પરિસ્થિતિની એક મર્યાદા હોય છે. પરવાનગી વિના બે લોકોની ખાનગી વાતચીતમાં દખલ કરવી એ સામાજિક શિષ્ટાચારની વિરુદ્ધ છે. ખોટા સમયે બોલવું એ માત્ર અપમાનજનક નથી, પરંતુ તે જોખમ કે વિવાદ પણ ઊભો કરી શકે છે. તેથી, પરિસ્થિતિ મુજબ પ્રતિક્રિયા આપવી એ જ બુદ્ધિમાની છે. આ સિદ્ધાંત આજના સમયમાં પણ એટલો જ મહત્વપૂર્ણ છે. યોગ્ય સમયે મૌન રહેવું એ જ સૌથી મોટી મહાનતા અને બુદ્ધિમત્તા છે.