'મારાથી આગળ કેમ નીકળી ગઈ...?' પુરુષોના અહંકાર  પાછળનું વિજ્ઞાન શું છે?

દિલ્હી-એનસીઆરના રસ્તાઓ પોતાની સ્પીડ અને ‘રોડ-રેજ’ (રોડ પર થતા ઝઘડા) બંને માટે જાણીતા છે. ‘તું જાણે છે મારો બાપ કોણ છે…?’ થી શરૂ થતા ઝઘડા ઘણીવાર હાથાપાઈ અને હત્યા સુધી પહોંચી જાય છે. રવિવારે પણ ગુરુગ્રામમાં ફીમેલ બાઇક રાઇડર સિયા જ્યારે પોતાના બાઇકર ગેંગ સાથે રસ્તાઓ પર નીકળી ત્યારે તે સંપૂર્ણ સેફ્ટી ગિયર્સ સાથે સજ્જ હતી. પરંતુ આટલી બધી સુરક્ષા છતાં તે પોતાને ‘મેલ-ઈગો’ સાથે અથડાવાથી બચાવી ન શકી. કલ્યાણ બૈંસલા કારમાં હતો, રસ્તા પર ગાડી દોડી રહી હતી પણ બાજુમાંથી ફીમેલ બાઇકર નીકળી અને તે પણ સારી સ્પીડમાં… મસલ્સ અને બોડી પાછળ છુપાયેલો ‘મેલ-ઈગો’ અસહિષ્ણુ થઈ ગયો.

પલવલનો રહેવાસી કલ્યાણ બૈંસલાએ ટીવીને આપેલા પોતાના ઇન્ટરવ્યુમાં કહ્યું, ‘તે વારંવાર પોતાની સ્પીડ ઓછી-વધારે કરીને તેને ચિડવી રહી હતી.’ જોકે કલ્યાણ બૈંસલા આ આખી ઘટનાને માત્ર એક ‘અકસ્માત’ ગણાવી રહ્યો છે. પરંતુ અહીં સવાલ બીજો છે. આ તાજા કિસ્સા સિવાય હજારો એવા કિસ્સાઓ છે જે દર્શાવે છે કે પુરુષો પોતાના ‘અહંકાર’ આગળ કંઈ પણ કરી બેસે છે. અમેરિકી રાષ્ટ્રપતિ ડોનાલ્ડ ટ્રમ્પના ‘મહા ટેરિફ’ હોય કે પછી રસ્તાઓ પર થતી રોડ-રેજની ઘટનાઓ, ‘મેલ-ઈગો’ કેટલી નાજુક હોય છે તે જગજાહેર છે. પરંતુ શું ખરેખર દરેક પુરુષનો ઈગો આટલો નાજુક હોય છે? શું પુરુષોના અહંકારની લડાઈ તેની માનસિક રચનાનો ભાગ છે કે બીજું કંઈ…? આખરે આને વિજ્ઞાન અને સાયકોલોજી કેવી રીતે સમજે છે, અહીં જાણો...

મનોવિજ્ઞાનમાં “Male Ego” એટલે કે પુરુષ-અહંકાર એ કોઈ સત્તાવાર માનસિક બીમારી કે સ્થિતિ નથી. સામાન્ય બોલચાલમાં તેનો ઉપયોગ એ સ્થિતિ માટે થાય છે, જ્યારે કોઈ પુરુષની આત્મ-છબી, સન્માન, નિયંત્રણ, ક્ષમતા કે “પુરુષ હોવાની” સામાજિક ધારણાને પડકાર અનુભવાય છે. સાયકોલોજીની ભાષામાં એક પુરુષે પોતાના વિશે બનાવેલું માનસિક ચિત્ર કે તે કેટલો સક્ષમ, સન્માનિત, સફળ, મજબૂત કે મહત્વપૂર્ણ છે, તે જ મેલ ઈગો છે.

સામાજિક માળખું, ફિલ્મો-સાહિત્ય અને આપણી આસપાસનો માહોલ, આ બધાના આધારે દરેક પુરુષ બાળપણથી ધીમે-ધીમે પોતાના વિશે એક ધારણા બનાવે છે. જેમ કે ‘હું કમાનાર (પ્રોવાઈડર) છું’, ‘લોકો મારું સન્માન કરે છે’, ‘હું મજબૂત છું’. પરંતુ જ્યારે પણ કોઈ ઘટના તેની આ ઈમેજ તોડે છે, જ્યારે પણ તે પોતાની બનાવેલી ધારણામાં કે પોતાના બનાવેલા સાંચામાં સફળ થવાને બદલે નબળો, અસફળ કે પોતાને ઓછો સમજે છે, ત્યારે તેના ‘અહંકાર’ એટલે કે ઈગોને ઠેસ પહોંચે છે. આવું માત્ર પુરુષો સાથે જ નથી થતું. ‘અહંકાર’ પુરુષ અને મહિલાઓ બંનેની અંદર હોય છે. પરંતુ મહિલાઓને અવારનવાર ‘એડજસ્ટ કરતા શીખો’, ‘સારૂં, તો શું થઈ ગયું..’, ‘કોઈ વાંધો નહીં, આટલો ઈગો ન રાખો, તમે સમજદાર છો..’ જેવી વાતો કહીને ‘બીજા ઘરે જવાનું છે’ તે માટે તૈયાર કરવામાં આવે છે. વાસ્તવમાં મનોવિજ્ઞાન અનુસાર ‘ઈગો’ એ એક જરૂરી ભાવના છે જે તમને પોતાના પ્રત્યે જાગૃત કરે છે, તમને નિર્ણય લેવાની ક્ષમતા આપે છે, પરંતુ ત્યારે જ જ્યારે તમારો ઈગો નિયંત્રિત (કંટ્રોલ્ડ) હોય.

PHYS ORGના એક લેખમાં ‘મસ્ક્યુલિનિટી થ્રેટ’ (મર્દાનગી પર ખતરો) વિશે જણાવવામાં આવ્યું છે. ‘મસ્ક્યુલિનિટી થ્રેટ’ એટલે કે જ્યારે કોઈ પુરુષને લાગે કે તેની “મર્દાનગી” પર સવાલ ઉઠાવવામાં આવી રહ્યો છે. જોકે આ પડકાર વાસ્તવિક પણ હોઈ શકે છે અથવા તો માત્ર તે વ્યક્તિની ધારણા પણ હોઈ શકે છે, પરંતુ ‘મર્દાનગી પર ખતરો’ અવારનવાર કેટલાક પુરુષોનો મેલ-ઈગો જગાડી દે છે. જેમ કે કોઈ પુરુષને કહેવામાં આવે કે તે પૂરતો મજબૂત નથી, અથવા તેને કોઈ કામમાં મહિલાની મદદ લેવી પડે, તો કેટલાક પુરુષો પોતાની ઓળખ સાબિત કરવાનો પ્રયાસ કરવા લાગે છે. 2026ના એક મેટા-એનાલિસિસમાં 123 પ્રયોગો અને લગભગ 19,448 પુરુષ સહભાગીઓના આંકડાઓની સમીક્ષા કરવામાં આવી હતી. જેમાં જાણવા મળ્યું કે ‘મર્દાનગી’ પર શંકા ઊભી થવા પર કેટલાક પુરુષોમાં જોખમ લેવું, આક્રમકતા દર્શાવવી, અન્ય જૂથોને નીચા બતાવવા કે પરંપરાગત પુરુષ-પ્રધાન વિચારોનું સમર્થન કરવાની પ્રવૃત્તિ વધી શકે છે. જોકે ‘મેલ-ઈગો’ સાથે ડીલ કરવાની પુરુષોની રીત પણ અલગ-અલગ હોઈ શકે છે. કેટલાક પુરુષો આવા સમયે અચાનક ચૂપ થઈ જાય છે, લાગણીઓ છુપાવે છે. તો કેટલાક લોકો દલીલો કરે છે, ગુસ્સો કરે છે અથવા પોતાની અચીવમેન્ટ્સને વારંવાર ગણાવવા લાગે છે. જ્યારે કેટલાક પુરુષો જરૂરિયાત કરતાં વધુ જોખમ લઈને પોતાની મસ્ક્યુલિનિટી બતાવે છે, જેમ કે ઝડપી ગાડી ચલાવવી, લડાઈમાં ઊતરવું કે ફાઇનાન્સિયલી કોઈ બિનજવાબદાર નિર્ણય લઈ લેવો. જોકે એવું નથી કે બધા જ પુરુષો આવું કરવા લાગે છે.

‘મેલ-ઈગો’ને મોટો કરવાનું કામ મોટા અંશે ‘સમાજમાં પુરુષો માટે બનાવાયેલા નિયમો’ કરે છે. જેમ કે આપણા સમાજમાં અવારનવાર કહેવાય છે કે ‘મર્દ કો દર્દ નહીં હોતા, છોકરો થઈને છોકરીઓની જેમ રડે છે, મર્દોને ડર ન લાગે કે ઘર ચલાવવાની જવાબદારી પુરુષોની હોય છે, સ્ત્રીઓની જેમ ઘરના કામ થોડા જ કરશે, વગેરે વગેરે… મનોવિજ્ઞાનની ભાષામાં આને Traditional Masculine Norms કહેવામાં આવે છે. બાળપણથી પુરુષોને એક રીતે મોટા કરવામાં આવે છે અને આ લાગણીઓ આગળ જતાં એટલી પ્રબળ બની જાય છે કે દરેક વસ્તુ પર કંટ્રોલ રાખવો, હંમેશા કોમ્પિટિશનમાં રહેવું, નબળા દેખાવાથી બચવું જેવી બાબતો તેના વ્યક્તિત્વમાં સામેલ થઈ જાય છે.

એવું નથી કે સમાજની દરેક માન્યતામાં કોઈ ખરાબી છે. આવી માન્યતાઓ જવાબદારી, શિસ્ત, સાહસ અને મુશ્કેલ સમયમાં ધીરજ જેવા હકારાત્મક ગુણો તૈયાર કરે છે. તકલીફ તો ત્યારે આવે છે, જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ માને છે કે મદદ માગવી, રડવું, ભૂલ સ્વીકારવી કે સંવેદનશીલ હોવું એ “મર્દાના” નથી. નેશનલ લાઈબ્રેરી ઓફ મેડિસિનમાં પુરુષોની મેન્ટલ હેલ્થ પર છપાયેલા 2026ના એક સ્ટડી અનુસાર, “હંમેશા મજબૂત રહો”, “જાતે જ બધું સંભાળી લો” અને લાગણીઓ ન બતાવવી જેવી પરંપરાગત પુરુષ ભૂમિકાઓ માનસિક મુશ્કેલીને ઓળખવામાં અને મદદ લેવામાં બાધા બની શકે છે. આવા પુરુષો ડૉક્ટર, મનોવૈજ્ઞાનિક કે પરિવાર પાસેથી સહાય લેવામાં મોડું કરી શકે છે, કારણ કે આ તેને ‘મર્દાનગી’ની વિરુદ્ધ લાગી શકે છે.