આજના હેલ્થ ટ્રેન્ડ અને ગાંધીજીના આહારના પ્રયોગો: જાણો શું છે સમાનતા?
છેલ્લું અપડેટ : 02 Oct 2026
જેમ આજના સમયમાં ફિટ રહેવા માટે લોકો માત્ર કસરત પર જ નહીં, પરંતુ એ વાત પર પણ ધ્યાન આપી રહ્યા છે કે ક્યારે ખાવું, કેટલું ખાવું અને શું ખાવું. ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગ (Intermittent Fasting), માઇન્ડફુલ ઇટિંગ (Mindful Eating) અને સાદો ખોરાક જેવા ટ્રેન્ડ્સ આ જ કારણે ખૂબ લોકપ્રિય થઈ રહ્યા છે. પરંતુ ખાવા-પીવાની આદતો વિશે આટલું વિચારવું એ કોઈ નવી વાત નથી. મહાત્મા ગાંધી પણ પોતાના ખોરાક પ્રત્યે ખૂબ જ જાગ્રત હતા. તેમણે અલગ-અલગ સમયે પોતાના ખોરાકમાં ફેરફાર કર્યા અને ઘણી વખત ઉપવાસ પણ રાખ્યા. તેઓ એ સમજવા માંગતા હતા કે ખાવાની જુદી જુદી આદતોની તેમની રોજિંદા જીવન પર શું અસર પડે છે. તેમના માટે ઓછું ખાવું કે ઉપવાસ રાખવો એ માત્ર વજન ઘટાડવા પૂરતી બાબત નહોતી.
ગાંધીજી ખોરાક પર આટલું ધ્યાન શા માટે આપતા હતા?
ગાંધીજી માટે ખોરાક એ માત્ર ભૂખ સંતોષવાનું સાધન નહોતું. તેઓ એ વાત પર ખાસ ધ્યાન આપતા હતા કે તેઓ શું ખાઈ રહ્યા છે અને કેટલું ખાઈ રહ્યા છે. તેમણે પોતાના જીવનમાં અનેક પ્રકારના ખોરાકના પ્રયોગો કર્યા. ક્યારેક ખોરાકને એકદમ સાદો રાખ્યો, તો ક્યારેક કેટલીક વસ્તુઓનો સંપૂર્ણ ત્યાગ કર્યો. તેઓ એ પણ નિરીક્ષણ કરતા કે ચોક્કસ ખોરાક લીધા પછી તેમને કેવું અનુભવાય છે અને તેમની દિનચર્યા પર તેની શું અસર પડે છે.
ગાંધીજી માટે ઉપવાસનો અર્થ શું હતો?
આજે જ્યારે આપણે ફાસ્ટિંગ (ઉપવાસ)ની વાત કરીએ છીએ, ત્યારે અવારનવાર મગજમાં વજન ઘટાડવા માટેની ડાયેટ જ આવે છે. પરંતુ ગાંધીજી માટે ઉપવાસનો મતલબ માત્ર અન્નનો ત્યાગ કરવો નહોતો. તેઓ ઘણીવાર ઉપવાસને પોતાની ઇચ્છાઓ અને મન પર નિયંત્રણ મેળવવાના તથા આત્મશુદ્ધિના પ્રયાસ તરીકે જોતા હતા.
શું આ આજની ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગ જેવું જ હતું?
થોડી સમાનતા ચોક્કસ જોવા મળે છે. આજે ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગમાં ખાવા માટે અમુક કલાકોનો સમય નક્કી હોય છે અને બાકીના સમય દરમિયાન કંઈ ખાવામાં આવતું નથી. ગાંધીજીએ પણ અલગ-અલગ સમયે લાંબા સમય સુધી ખોરાક ન લેવો કે દિવસમાં માત્ર એક જ વાર ખાવું જેવા પ્રયોગો કર્યા હતા. પરંતુ આ બંને સંપૂર્ણપણે એકસરખા નથી.
આજે ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગને સામાન્ય રીતે ખાવાના સમય, વજન કે સ્વાસ્થ્ય વ્યવસ્થાપનના દ્રષ્ટિકોણથી જોવામાં આવે છે. જ્યારે ગાંધીજીના ઉપવાસ પાછળના કારણો જુદા હતા. જેમાં આત્મસંયમ, ધાર્મિક વિચારસરણી, પોતાની આદતો પર કાબૂ અને સામાજિક મુદ્દાઓ પણ સામેલ હતા.
આજના હેલ્થ ટ્રેન્ડ સાથે શું સબંધ છે?
ગાંધીજીની ખાવાની આદતોને આજની ઇન્ટરમિટન્ટ ફાસ્ટિંગ કે અન્ય કોઈ ડાયેટના પુરાવા તરીકે ન માની શકાય. પરંતુ તેમની વિચારસરણીમાં કેટલીક એવી બાબતો ચોક્કસ હતી જે આજના હેલ્થ ટ્રેન્ડ સાથે મળતી આવે છે. જેમ કે ખોરાક પ્રત્યે જાગ્રત રહેવું, જરૂરિયાત કરતાં વધુ ન ખાવું, સાદો ખોરાક પસંદ કરવો અને પોતાની રોજિંદી આદતોને સમજવી. આજે પણ હેલ્થ એક્સપર્ટ્સ અવારનવાર ખોરાક પ્રત્યે સભાન રહેવાની અને પોતાની જરૂરિયાત મુજબ આહાર પસંદ કરવાની સલાહ આપે છે.
શું દરેકે ઉપવાસ (ફાસ્ટિંગ) કરવા જોઈએ?
માત્ર સોશિયલ મીડિયા પર કોઈ ફાસ્ટિંગ ટ્રેન્ડ ચાલી રહ્યો છે એટલા માટે જ તેને શરૂ કરી દેવો યોગ્ય નથી. દરેક વ્યક્તિનું શરીર અને સ્વાસ્થ્ય અલગ-અલગ હોય છે. ડાયાબિટીસ, ગર્ભાવસ્થા કે અન્ય કોઈ શારીરિક તકલીફ હોય ત્યારે ફાસ્ટિંગ શરૂ કરતા પહેલાં ડૉક્ટરની સલાહ લેવી ખૂબ જરૂરી છે. કેટલાક લોકો માટે લાંબા સમય સુધી ભૂખ્યા રહેવું મુશ્કેલી વધારી શકે છે. તેથી ગાંધીજીના જીવનમાંથી એ શીખ લેવી વધારે જરૂરી છે કે ખોરાક પ્રત્યે સભાન રહીએ, નહીં કે તેમની જૂની દિનચર્યાને આજની ડાયેટની જેમ આંધળી રીતે કૉપી કરીએ.
ગાંધીજીના વિચારોમાંથી આજે શું શીખવું?
ગાંધીજી ખોરાક અંગે જે વિચારસરણી ધરાવતા હતા, તેમાંની એક વાત આજે પણ ખૂબ ઉપયોગી છે— આપણે જે પણ ખાઈએ, તેના વિશે થોડું વિચારીએ. શું આપણને ખરેખર ભૂખ લાગી છે કે માત્ર ખાવાનું મન થઈ રહ્યું છે? આપણે જરૂરિયાત કરતાં વધારે તો નથી ખાઈ રહ્યા ને? આપણો આહાર આપણી રોજિંદી જીવનશૈલી મુજબ યોગ્ય છે કે નહીં? આજના સમયમાં જ્યારે સોશિયલ મીડિયા પર દરરોજ નવો હેલ્થ ટ્રેન્ડ સામે આવે છે, ત્યારે પોતાના શરીરને સમજવું અને વિચાર્યા વગર કોઈ પણ ડાયેટ ફૉલો ન કરવી એ વધારે જરૂરી છે.
