ભારતમાં દીર્ઘકાલીન બીમારીઓ વધી રહી છે, મહિલાઓ સૌથી વધુ પ્રભાવિત: લેન્સેટ અભ્યાસ

તાજેતરના લેન્સેટ અભ્યાસમાં ભારતમાં દીર્ઘકાલિક બીમારીઓથી થતા મૃત્યુમાં ચિંતાજનક વધારા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો છે, જેમાં મહિલાઓ આ આરોગ્ય સંકટનો સામનો કરી રહી છે.

ભારત તેના આરોગ્ય પરિદૃશ્યમાં નાટકીય પરિવર્તન જોઈ રહ્યું છે, ધ લેન્સેટના એક નવા અભ્યાસમાં દીર્ઘકાલિક બીમારીઓથી થતા મૃત્યુમાં ચિંતાજનક વધારો થયો છે. તારણો સૂચવે છે કે ડાયાબિટીસ, હૃદય રોગ અને કેન્સર જેવી પરિસ્થિતિઓને કારણે મૃત્યુદરમાં તીવ્ર વધારો થયો છે, જે એક સમયે ઉચ્ચ આવક ધરાવતા દેશોમાં વધુ પ્રચલિત માનવામાં આવતી હતી. ચિંતાજનક રીતે, આ ઉભરતા આરોગ્ય સંકટનો સૌથી વધુ ભોગ મહિલાઓ બની રહી છે. દાયકાઓ સુધીના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરતો આ અભ્યાસ, આ વધારા પાછળના કારણોમાં મહત્ત્વપૂર્ણ આંતરદૃષ્ટિ પ્રદાન કરે છે, જીવનશૈલી પરિબળો, આરોગ્યસંભાળ માળખાગત ખામીઓ અને બિન-ચેપી રોગો (NCDs) ના વધતા ભારણ પર પ્રકાશ પાડે છે. NCDs હવે ભારતમાં મૃત્યુનો મોટો હિસ્સો ધરાવે છે, જે ચેપી રોગોથી એક પરિવર્તન છે જે ઐતિહાસિક રીતે જાહેર આરોગ્ય કથા પર પ્રભુત્વ ધરાવે છે.

ધ લેન્સેટમાં પ્રકાશિત આ અહેવાલ, તાત્કાલિક પગલાં લેવા માટે જાગૃતિનો સંકેત છે, જેમાં આરોગ્ય સંભાળની સુલભતા, વધુ સારી જીવનશૈલી પસંદગીઓ અને નિવારણ અને વહેલા નિદાન અંગે જાગૃતિ લાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. આ અભ્યાસ નીતિ નિર્માતાઓ, આરોગ્યસંભાળ વ્યાવસાયિકો અને નાગરિકો માટે ક્રોનિક રોગોના લાંબા ગાળાના પરિણામોને સમજવા અને વધતા આરોગ્ય પડકારનો સામનો કરવા માટે પગલાં લેવા માટે એક મહત્ત્વપૂર્ણ સંસાધન છે.

લેન્સેટ અભ્યાસના પરિમાણો અને મુખ્ય તારણો

લેન્સેટના અભ્યાસમાં ત્રણ દાયકા (1990-2019)થી વધુના ડેટાનું વિશ્લેષણ કરવામાં આવ્યું હતું, જેમાં ભારતમાં ક્રોનિક રોગોથી થતા મૃત્યુ દર પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવામાં આવ્યું હતું. સંશોધકોએ કાર્ડિયોવેસ્ક્યુલર રોગો (CVD), કેન્સર, ક્રોનિક શ્વસન રોગો અને ડાયાબિટીસ જેવા NCDs સાથે જોડાયેલા મૃત્યુ દરને ટ્રેક કર્યા હતા. આ અભ્યાસમાં ગ્લોબલ બર્ડન ઓફ ડિસીઝ (GBD) પ્રોજેક્ટનો ડેટા શામેલ હતો, જે એક વૈશ્વિક સંશોધન પહેલ છે જે વિશ્વભરમાં મૃત્યુદર અને અપંગતા પર ડેટા એકત્રિત કરે છે.

ભારતમાં દીર્ઘકાલિક બીમારીઓને કારણે મૃત્યુદરમાં વધારો

અભ્યાસમાં છેલ્લા 30 વર્ષોમાં ક્રોનિક રોગોને કારણે મૃત્યુની સંખ્યામાં આશ્ચર્યજનક રીતે 59% નો વધારો થયો હોવાનું જણાવાયું છે. 2019માં, ભારતમાં કુલ મૃત્યુમાં NCDs નો હિસ્સો 60% હતો, જે 1990 માં 37% હતો. આ પરિવર્તન દેશમાં વિકસતા આરોગ્ય પરિદૃશ્યને પ્રતિબિંબિત કરે છે, જે ચેપી રોગોથી દૂર લાંબા ગાળાની સ્વાસ્થ્ય પરિસ્થિતિઓ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે જે ઘણીવાર અટકાવી શકાય છે અને યોગ્ય હસ્તક્ષેપથી વ્યવસ્થાપિત થાય છે.

હૃદય રોગ: ભારતીયોમાં મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ, હૃદય રોગ (CVD) 2019માં થયેલા કુલ મૃત્યુમાં લગભગ 30% ફાળો આપે છે. CVD સંબંધિત મૃત્યુમાં આ વધારો હાયપરટેન્શન, સ્થૂળતા, ડાયાબિટીસ અને ખરાબ આહારની આદતોના વધતા દર સાથે જોડાયેલો છે.

કેન્સર: કેન્સરથી થતા મૃત્યુમાં પણ નોંધપાત્ર વધારો જોવા મળ્યો છે, જેમાં ફેફસાં, સ્તન અને સર્વાઇકલ કેન્સર સૌથી વધુ પ્રચલિત સ્વરૂપો છે. કેન્સરથી થતા મૃત્યુમાં વધારો જીવનશૈલીના પરિબળો જેમ કે તમાકુનો ઉપયોગ, દારૂનું સેવન અને નિયમિત તપાસનો અભાવને આભારી છે.

ડાયાબિટીસ અને ક્રોનિક શ્વસન રોગો: સ્થૂળતા અને બેઠાડુ જીવનશૈલીમાં ઝડપી વધારા સાથે, ડાયાબિટીસ ક્રોનિક રોગથી થતા મૃત્યુમાં નોંધપાત્ર ફાળો આપનાર તરીકે ઉભરી આવ્યો છે. વાયુ પ્રદૂષણ અને ધૂમ્રપાન સાથે સંકળાયેલા શ્વસન રોગો પણ વધી રહ્યા છે, ખાસ કરીને શહેરી વિસ્તારોમાં.

પુરુષો અને સ્ત્રીઓ વચ્ચેની અસમાનતા: એક મુખ્ય ચિંતા 

આ અભ્યાસ ક્રોનિક રોગોથી થતા મૃત્યુમાં નોંધપાત્ર લિંગ અસમાનતા પર પ્રકાશ પાડે છે. જ્યારે પુરુષો અને સ્ત્રીઓ બંને NCDs માં વધારાથી પ્રભાવિત થાય છે, ત્યારે સ્ત્રીઓ અપ્રમાણસર રીતે પ્રભાવિત થઈ છે. 1990 થી સ્ત્રીઓમાં ક્રોનિક રોગોથી મૃત્યુદરમાં 68% નો વધારો થયો છે, જ્યારે પુરુષોમાં 51% નો વધારો થયો છે. આ અસમાનતા પાછળના કારણો બહુપક્ષીય છે:

લાઇફસ્ટાઇલ ફેક્ટર: ભારતમાં મહિલાઓ વધુને વધુ બેઠાડુ જીવનશૈલી અપનાવી રહી છે, જેનું કારણ ઘણીવાર સામાજિક ભૂમિકાઓ છે જે શારીરિક પ્રવૃત્તિને મર્યાદિત કરે છે. વધુમાં, ખરાબ આહારની આદતો, જેમ કે વધુ કાર્બોહાઇડ્રેટનું સેવન અને ફળો અને શાકભાજીનું ઓછું સેવન, NCDsનું જોખમ વધારે છે.

આરોગ્ય સંભાળની સુલભતા અને જાગૃતિ: ગ્રામીણ વિસ્તારોની મહિલાઓને ઘણીવાર આરોગ્ય સંભાળ મેળવવામાં અવરોધોનો સામનો કરવો પડે છે, બંને રીતે પોષણક્ષમતા અને જાગૃતિ. વહેલા નિદાન અને નિવારક પગલાંનો અભાવ મૃત્યુદરમાં વધારો કરે છે.

હોર્મોનલ અને જૈવિક પરિબળો: સ્ત્રીઓ, ખાસ કરીને મેનોપોઝ પછીની સ્ત્રીઓ, હૃદયના સ્વાસ્થ્યને અસર કરતા હોર્મોનલ ફેરફારોને કારણે હૃદય રોગ માટે વધુ સંવેદનશીલ હોય છે. વધુમાં, મોડા તબક્કાના નિદાનને કારણે ભારતીય સ્ત્રીઓમાં સર્વાઇકલ અને સ્તન કેન્સરની ઘટનાઓ વધી રહી છે.

શહેરીકરણ અને બદલાતી જીવનશૈલીની અસર

ભારત ઝડપથી શહેરીકરણ કરી રહ્યું છે, તેથી ખરાબ આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિનો અભાવ, તણાવ અને ધૂમ્રપાન જેવા જીવનશૈલીના પરિબળો ક્રોનિક રોગોમાં વધારો કરવા માટે મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી રહ્યા છે. શહેરી વિસ્તારોમાં, જ્યાં બેઠાડુ નોકરીઓ, પ્રદૂષણ અને ફાસ્ટ ફૂડનો વપરાશ મોટા પ્રમાણમાં થાય છે, ત્યાં ગ્રામીણ વિસ્તારો કરતાં ક્રોનિક રોગ સંબંધિત મૃત્યુનો દર વધુ જોવા મળ્યો છે.

ભારતના જાહેર સ્વાસ્થ્ય માટે આનો શું અર્થ થાય છે?

નવો લેન્સેટ અભ્યાસ સ્પષ્ટપણે દર્શાવે છે કે ભારતે માત્ર બિન-રોગ રોગોના ભારણ સામે લડવાને પ્રાથમિકતા આપવાની જરૂર નથી, પરંતુ આમ કરતી વખતે આરોગ્યસંભાળ સેવાઓમાં લિંગ અસમાનતાઓને પણ દૂર કરવાની જરૂર છે. અભ્યાસમાંથી કેટલીક શીખો અહીં છે જેના પર ભારતે તાત્કાલિક ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જરૂર છે.

આરોગ્ય પ્રાથમિકતાઓમાં પરિવર્તન

ભારતનું જાહેર આરોગ્ય ધ્યાન ચેપી રોગોથી લઈને બિન-રોગકારક રોગોના વધતા ભારણને દૂર કરવા તરફ ફેરવવાની જરૂર છે. જ્યારે દેશે ક્ષય રોગ અને મેલેરિયા જેવા રોગોથી થતા મૃત્યુ ઘટાડવામાં નોંધપાત્ર પ્રગતિ કરી છે, ત્યારે હવે તે અટકાવી શકાય તેવા ક્રોનિક રોગોનો સામનો કરવાના પડકારનો સામનો કરી રહ્યો છે.

નીતિગત હસ્તક્ષેપોમાં નિવારણ, વહેલા નિદાન અને જીવનશૈલીના રોગોના સંચાલન પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવાની જરૂર છે. વૃદ્ધ વસ્તીની વધતી માંગ સાથે આરોગ્યસંભાળ પ્રણાલી પરના ભારણને ઘટાડવા માટે આ પરિવર્તન મહત્ત્વપૂર્ણ છે, જે પહેલાથી જ પાતળું છે.

જાહેર આરોગ્ય જાગૃતિની જરૂરિયાત

આ અભ્યાસમાંથી એક મુખ્ય બાબત એ છે કે લોકોને જીવનશૈલીના રોગો અને તેમના નિવારણ વિશે શિક્ષિત કરવાની તાત્કાલિક જરૂરિયાત છે. સ્વસ્થ આહાર, શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને નિયમિત આરોગ્ય તપાસના મહત્ત્વને લક્ષ્ય બનાવતી જાગૃતિ ઝુંબેશ ક્રોનિક રોગોના જોખમને નોંધપાત્ર રીતે ઘટાડી શકે છે.

સરકારે કેન્સર, ડાયાબિટીસ અને હાયપરટેન્શન માટે સ્ક્રીનીંગને પ્રોત્સાહન આપવા માટે કાર્યક્રમોમાં રોકાણ કરવું જોઈએ, ખાસ કરીને સ્ત્રીઓ માટે, જે અપ્રમાણસર રીતે પ્રભાવિત છે.

પોષણક્ષમ આરોગ્ય સંભાળની પહોંચ

ગુણવત્તાયુક્ત આરોગ્ય સંભાળની પહોંચ એક મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દો છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ અને સીમાંત વસ્તી માટે. લેન્સેટ અભ્યાસ આરોગ્ય સંભાળ માળખાને મજબૂત બનાવવાની જરૂરિયાત પર ભાર મૂકે છે, ખાસ કરીને ગ્રામીણ ભારતમાં, જ્યાં તબીબી સંભાળની પહોંચ મર્યાદિત છે.

આયુષ્માન ભારત અને સ્વસ્થ નારી, સશક્ત પરિવાર અભિયાન જેવી સરકારી યોજનાઓ, પોષણક્ષમ આરોગ્યસંભાળ પૂરી પાડવામાં મહત્ત્વપૂર્ણ ભૂમિકા ભજવી શકે છે, પરંતુ નિવારક સંભાળ સેવાઓ, નિદાન અને સારવારની વ્યાપક પહોંચ સુનિશ્ચિત કરવા માટે વધુ કાર્ય કરવાની જરૂર છે.

ભારતની જાહેર આરોગ્ય વ્યવસ્થા માટે આગળનાં પગલાં

પ્રિવેન્ટિવ હેલ્થકેરમાં રોકાણ કરો

નીતિઓમાં જાહેર આરોગ્ય ઝુંબેશ, સમુદાય આઉટરીચ અને શારીરિક પ્રવૃત્તિ અને સ્વસ્થ ખોરાકના વિકલ્પો માટે નીતિગત પ્રોત્સાહનો દ્વારા સ્વસ્થ જીવનશૈલીને પ્રોત્સાહન આપવા પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવું જોઈએ.

મહિલાઓ માટે આરોગ્ય સંભાળની સુલભતા મજબૂત બનાવો: 

મહિલાઓ માટે આરોગ્ય સંભાળની સુલભતા સુધારવા પર ખાસ ધ્યાન આપવું જોઈએ, ખાસ કરીને ગ્રામીણ વિસ્તારો પર ધ્યાન આપવું જોઈએ જ્યાં આરોગ્ય સંભાળના માળખાનો અભાવ છે.

શહેરી આરોગ્ય સમસ્યાઓનો સામનો કરો:

હરિયાળી જગ્યાઓ અને સ્વસ્થ શહેરી આયોજનને પ્રોત્સાહન આપીને વાયુ પ્રદૂષણ, બેઠાડુ જીવનશૈલી અને બિનઆરોગ્યપ્રદ ખોરાકના વિકલ્પોની ઉપલબ્ધતા જેવા શહેરી આરોગ્ય પડકારોનો સામનો કરો.

પ્રારંભિક સ્ક્રીનીંગ કાર્યક્રમોમાં વધારો: 

ખાતરી કરો કે કેન્સર, ડાયાબિટીસ અને હૃદયરોગના રોગો માટે પ્રારંભિક સ્ક્રીનીંગ આરોગ્ય સંભાળ સેવાઓનો નિયમિત ભાગ બને.

ભારત એક એવા સ્વાસ્થ્ય સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે જેના પર તાત્કાલિક ધ્યાન આપવાની જરૂર છે. લેન્સેટ અભ્યાસ જાહેર આરોગ્ય પ્રત્યેના આપણા અભિગમ પર પુનર્વિચાર કરવા માટે એક જાગૃતિનો સંકેત આપે છે. દેશમાં હવે એનસીડી મૃત્યુનું મુખ્ય કારણ બની ગયા છે, તેથી નીતિગત સુધારા, જાહેર જાગૃતિ અને ખાસ કરીને મહિલાઓ માટે આરોગ્ય સંભાળની સુલભતામાં વધારો કરવાની ખૂબ જ જરૂર છે. આ મુદ્દાઓને સીધી રીતે સંબોધીને, ભારત તેની વસ્તીના લાંબા ગાળાના સ્વાસ્થ્યને સુધારવા તરફ અર્થપૂર્ણ પગલાં લઈ શકે છે.