રેલ્વે અને સશસ્ત્ર દળો પછી દેશમાં સૌથી વધુ જમીન ધરાવતું વકફ બોર્ડ શું છે, જાણો કેવી રીતે કામ કરે છે?

કેન્દ્ર સરકાર વક્ફ બોર્ડની સત્તા ઘટાડવાનું વિચારી રહી છે. આ અંતર્ગત વક્ફ બોર્ડ એક્ટમાં સુધારો કરવા માટેનું બિલ સંસદમાં રજૂ કરવામાં આવશે. હાલના વકફ કાયદામાં લગભગ 40 સુધારા થઈ શકે છે. આમાં વકફની કોઈપણ જમીન પર તેની મિલકત તરીકે દાવો કરીને તેનો કબજો લેવાની સત્તા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવશે. કેન્દ્રના આ પ્રસ્તાવનો ભારે વિરોધ થઈ રહ્યો છે. જાણો, વક્ફ બોર્ડ શું છે અને તેની પાસે કેટલી સત્તા છે.

વક્ફનો અર્થ શું છે?

વક્ફ અરબી શબ્દ વકુફા પરથી ઉતરી આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે કાયમી રહેઠાણ. વકફનો અર્થ થાય છે લોક કલ્યાણ માટે ટ્રસ્ટને મિલકત સમર્પિત કરવી. ઇસ્લામમાં આ એક પ્રકારની સખાવતી વ્યવસ્થા છે. વકફ એ મિલકત છે જે ઇસ્લામના અનુયાયીઓ દ્વારા દાનમાં આપવામાં આવે છે. તે જંગમ અને સ્થાવર બંને હોઈ શકે છે. આ સંપત્તિ વક્ફ બોર્ડ હેઠળ આવે છે.

કોણ દાન કરી શકે છે

કોઈપણ પુખ્ત મુસ્લિમ વ્યક્તિ મિલકતને વકફ તરીકે પોતાના નામે કરી શકે છે. જો કે, વકફ એક સ્વૈચ્છિક ક્રિયા છે, જેના માટે કોઈ જબરદસ્તી નથી. ઇસ્લામમાં દાન માટેનો બીજો શબ્દ ઝકાત છે. શ્રીમંત મુસ્લિમો માટે આ ફરજિયાત છે. આખા વર્ષની આવકમાંથી 2.5 ટકા બચત જરૂરિયાતમંદોને આપવામાં આવે છે, જેને ઝકાત કહેવામાં આવે છે.

વક્ફ બોર્ડ કેવી રીતે રચાય છે અને કામ કરે છે

વકફ પાસે ઘણી બધી મિલકતો છે, જેની યોગ્ય રીતે જાળવણી અને સખાવતી હેતુઓ માટે ઉપયોગ કરી શકાય છે, આ માટે સ્થાનિકથી લઈને મોટા સ્તર સુધી ઘણી સંસ્થાઓ છે, જેને વકફ બોર્ડ કહેવામાં આવે છે. લગભગ દરેક રાજ્યમાં સુન્ની અને શિયા વક્ફ છે. તેમનું કામ તે મિલકતની કાળજી લેવાનું અને તેની આવકનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવાનું છે. આ મિલકતમાં ગરીબ અને જરૂરિયાતમંદોને મદદ કરવી, મસ્જિદ અથવા અન્ય ધાર્મિક સંસ્થાની જાળવણી કરવી, શિક્ષણની વ્યવસ્થા કરવી અને અન્ય ધાર્મિક પ્રવૃત્તિઓ માટે નાણાં આપવા જેવી બાબતોનો સમાવેશ થાય છે.

કેન્દ્રએ વક્ફ બોર્ડ સાથે સંકલન કરવા માટે સેન્ટ્રલ વક્ફ કાઉન્સિલની રચના કરી છે. ભારતની વક્ફ એસેટ્સ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ મુજબ, દેશમાં કુલ 30 વક્ફ બોર્ડ છે. 

વકફ કાયદો શું છે

1954 માં, નેહરુ સરકાર દરમિયાન, વક્ફ કાયદો પસાર કરવામાં આવ્યો હતો, જે પછી તેને કેન્દ્રિયકૃત કરવામાં આવ્યો હતો. વક્ફ એક્ટ 1954 આ મિલકતની જાળવણી સાથે સંબંધિત છે. ત્યારથી તેમાં અનેક વખત સુધારો કરવામાં આવ્યો છે.

-પ્રથમ વકફ 1954માં આવ્યો હતો અને 1995માં તેમાં સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો. વક્ફ બોર્ડ એક્ટ 1954 હેઠળ, ભારત સરકારે ભારતથી પાકિસ્તાન ગયેલા મુસ્લિમોની જમીન વક્ફ બોર્ડને આપી દીધી.

-1991માં બાબરીના ધ્વંસની ભરપાઈ કરવા માટે, પીવી નરસિમ્હા રાવની આગેવાની હેઠળની કોંગ્રેસ સરકારે 1995માં વકફ બોર્ડ એક્ટમાં સુધારો કર્યો અને વક્ફ બોર્ડને જમીન અધિગ્રહણ માટે અમર્યાદિત અધિકારો આપ્યા.

આ પછી, 2013 માં એક સુધારો કરવામાં આવ્યો હતો જે બિનઅસરકારક હોવાને કારણે તેની આકરી ટીકા પણ થઈ હતી. આના કારણે અતિક્રમણ, ગેરવહીવટ, માલિકીના વિવાદો અને નોંધણી અને સર્વેક્ષણમાં વિલંબ જેવી ગંભીર સમસ્યાઓ ઊભી થઈ છે.

કોંગ્રેસ સરકારે માર્ચ 2014માં લોકસભા પહેલાં દિલ્હી વક્ફ બોર્ડને રાષ્ટ્રીય રાજધાનીમાં 123 મુખ્ય મિલકતો ભેટમાં આપી હતી. ભૂતપૂર્વ વડા પ્રધાન મનમોહન સિંહે 2014માં નેશનલ વક્ફ ડેવલપમેન્ટ કોર્પોરેશન લિમિટેડના લોન્ચિંગ વખતે કહ્યું હતું કે વક્ફ બોર્ડ હેઠળની મિલકતનો ઉપયોગ મુસ્લિમ સમુદાયના સામાજિક-આર્થિક વિકાસ અને લાભ માટે થઈ શકે છે.

બોર્ડમાં કોનો સમાવેશ થાય છે

બોર્ડમાં સર્વે કમિશનર હોય છે, જે મિલકતોનો હિસાબ જાળવે છે. આ ઉપરાંત મુસ્લિમ ધારાસભ્ય, મુસ્લિમ સાંસદ, મુસ્લિમ આઈએએસ અધિકારી, મુસ્લિમ ટાઉન પ્લાનર, મુસ્લિમ એડવોકેટ અને મુસ્લિમ બૌદ્ધિકો જેવા લોકો તેમાં સામેલ છે. વકફ ટ્રિબ્યુનલમાં વહીવટી અધિકારીઓ છે. ટ્રિબ્યુનલમાં કોણ જોડાશે તે રાજ્ય સરકાર નક્કી કરે છે. ઘણી વાર, રાજ્ય સરકારો એ સુનિશ્ચિત કરવાનો પ્રયાસ કરે છે કે બને તેટલા મુસ્લિમો સાથે બોર્ડની રચના કરવામાં આવે.

વિવાદ કેમ ચાલુ રહ્યો?

આરોપ છે કે સરકારે બોર્ડને અમર્યાદિત સત્તા આપી છે. વકફ મિલકતોને વિશેષ દરજ્જો આપવામાં આવ્યો છે, જે કોઈપણ ટ્રસ્ટ વગેરેથી ઉપર છે. વકફ બોર્ડને કોઈપણ મિલકત વકફ મિલકત છે કે નહીં તેની તપાસ કરવાની સત્તા આપવામાં આવી છે. જો બોર્ડ પોતાની મિલકત તરીકે દાવો કરે છે, તો અન્યથા સાબિત કરવું ખૂબ મુશ્કેલ હોઈ શકે છે. વકફ એક્ટની કલમ 85 કહે છે કે તેના નિર્ણયને હાઈકોર્ટ કે સુપ્રીમ કોર્ટમાં પણ પડકારી શકાય નહીં.

ઘણા કેસ આવતા રહ્યા

થોડા સમય પહેલા બીજેપી નેતા હરનાથ સિંહે આરોપ લગાવ્યો હતો કે તમિલનાડુમાં સ્ટેટ વક્ફ બોર્ડે તિરુચિરાપલ્લી જિલ્લાના એક આખા ગામને માલિકી હક્ક આપી દીધા છે. મહારાષ્ટ્રના સોલાપુરમાં પણ આવો જ એક કિસ્સો સામે આવ્યો છે. ઉત્તર પ્રદેશમાં પણ વકફ બોર્ડે મોટા પાયે મિલકતો પર દાવો કર્યો હતો, ત્યારબાદ યોગી સરકારે આદેશ જારી કર્યો હતો કે તમામ વકફ મિલકતોની તપાસ કરવામાં આવશે. આ વર્ષ 2022 થી છે. પરંતુ સર્વેના પરિણામો જાહેર થઈ શક્યા નથી.

સૌથી વિવાદાસ્પદ વસ્તુ શું છે?

જ્યાં પણ વકફ બોર્ડ કબ્રસ્તાનને વાડ કરે છે, તે ઘણીવાર તેની આસપાસની જમીનને તેની મિલકત તરીકે જાહેર કરે છે. કાયદો ચોક્કસપણે કહે છે કે વકફ ખાનગી મિલકતનો દાવો કરી શકતો નથી, પરંતુ મિલકત ખાનગી છે કે નહીં તે નક્કી કરવું મુશ્કેલ છે. જો જમીન માટે કોઈ નક્કર કાગળો ન હોય, તો મિલકત અન્ય પક્ષને જાય છે, જ્યારે વકફને તેનો મુદ્દો સાબિત કરવા માટે કોઈ કાગળ પૂરો પાડવાની જરૂર નથી.

બોર્ડ પાસે કેટલી મિલકત છે?

• ભારતની વકફ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ મુજબ, દેશમાં 8 લાખ 55 હજારથી વધુ મિલકતો છે જે વકફની છે.
• આર્મી અને રેલ્વે પછી વક્ફ દેશમાં મિલકતના મામલામાં ત્રીજા નંબરનું સૌથી મોટું જમીન માલિક છે.

સશસ્ત્ર દળો અને ભારતીય રેલ્વે પછી વક્ફ બોર્ડ ભારતમાં ત્રીજું સૌથી મોટું જમીન માલિક છે. યુપીમાં સૌથી વધુ વકફ પ્રોપર્ટી છે. યુપીમાં સુન્ની બોર્ડ પાસે કુલ 2 લાખ 10 હજાર 239 પ્રોપર્ટી છે જ્યારે શિયા બોર્ડ પાસે 15 હજાર 386 પ્રોપર્ટી છે. દર વર્ષે હજારો વ્યક્તિઓ વકફના રૂપમાં બોર્ડને મિલકત દાનમાં આપે છે, જેનાથી તેની સંપત્તિમાં વધારો થતો રહે છે.

15 વર્ષમાં સંપત્તિ બમણી થઈ

એવું કહેવામાં આવ્યું હતું કે યુપીએ સરકારમાં કરાયેલા સુધારાને કારણે, વક્ફ બોર્ડ તાજેતરના સમયમાં જમીન માફિયાની જેમ વર્તે છે, ખાનગી મિલકતથી લઈને સરકારી જમીન અને મંદિરની જમીનથી લઈને ગુરુદ્વારા સુધીની મિલકતો કબજે કરી રહ્યું છે. મૂળરૂપે, વક્ફ સમગ્ર ભારતમાં લગભગ 52,000 મિલકતોની માલિકી ધરાવે છે. 2009 સુધીમાં, 4 લાખ એકરમાં ફેલાયેલી 300,000 નોંધાયેલ વકફ મિલકતો હતી. છેલ્લા 15 વર્ષમાં તે બમણી થઈ છે. 

હાલમાં વક્ફ બોર્ડ પાસે 9 લાખ 40 હજાર એકરમાં ફેલાયેલી લગભગ 8 લાખ 72 હજાર 321 સ્થાવર મિલકતો છે. 16,713 જંગમ સંપત્તિ છે, જેની અંદાજિત કિંમત 1.2 લાખ કરોડ રૂપિયા હોવાનું કહેવાય છે. આ મિલકતોનું સંચાલન અને નિયંત્રણ વિવિધ રાજ્યના વક્ફ બોર્ડ દ્વારા કરવામાં આવે છે અને તેમની વિગતો વકફ એસેટ્સ મેનેજમેન્ટ સિસ્ટમ ઑફ ઈન્ડિયા (WAMSI) પોર્ટલ પર નોંધાયેલી છે.

હવે સરકાર શું કરવા જઈ રહી છે

કેન્દ્રએ વક્ફ બોર્ડની અમર્યાદિત સત્તા ઘટાડવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. જેમાં વકફ પ્રોપર્ટીનું વેરિફિકેશન ફરજિયાત રહેશે. આ જ પ્રકારનું વેરિફિકેશન તે મિલકતો માટે પણ કરવામાં આવશે જે ખાનગી મિલકત હોવાની શંકા છે અને વર્ષોથી ત્યાં રહેતા લોકો દ્વારા દાવો કરવામાં આવ્યો છે.

કોણ વિરોધ કરી રહ્યું છે 

AIMIM ચીફ અસદુદ્દીન ઓવૈસીએ સુધારા અંગેની અટકળો વચ્ચે ગુસ્સો વ્યક્ત કર્યો અને કહ્યું કે સરકાર વકફ બોર્ડની સ્વાયત્તતા છીનવી લેવા માંગે છે, જે ધર્મની સ્વતંત્રતાની વિરુદ્ધ છે. ઘણા મુસ્લિમ સંગઠનો પણ બિલના વિરોધમાં છે.