હાઈડ્રો અને હાઈવે પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા કરો: સુપ્રીમ કોર્ટની સમિતિએ હિમાચલની ઇકોસિસ્ટમ બચાવવા માટેના ઉપાયોની ભલામણ કરી

સુપ્રીમ કોર્ટની સેન્ટ્રલ એમ્પાવર્ડ કમિટી (CEC) એ હિમાચલ પ્રદેશમાં નાજુક હિમાલયન ઇકોસિસ્ટમને બચાવવા માટે શ્રેણીબદ્ધ પગલાં લેવાની ભલામણ કરી છે. સમિતિએ વધતા જતા વિકાસલક્ષી દબાણો અને અભૂતપૂર્વ ચોમાસાના વરસાદ તેમજ ભૂસ્ખલનને કારણે થયેલા વ્યાપક નુકસાનનો હવાલો આપ્યો છે. 

આ ભલામણોમાં પ્રાથમિકતા ધરાવતા પ્રવાસી સ્થળોની વહન ક્ષમતાનું વૈજ્ઞાનિક મૂલ્યાંકન, કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલય દ્વારા હાઇવે પ્રોજેક્ટ્સની સમીક્ષા અને ખાસ કરીને 2,000 મીટરથી વધુ ઊંચાઈ પર સ્થિત નવા હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ માટે સ્ક્રિનિંગ મિકેનિઝમની સ્થાપના કરવાનો સમાવેશ થાય છે. 

CECએ 2002માં સર્વોચ્ચ અદાલતના આદેશો બાદ રચાયેલી રાષ્ટ્રીય સ્તરની સંસ્થા છે. તેને 2023માં કેન્દ્રીય પર્યાવરણ મંત્રાલય દ્વારા વૈધાનિક દરજ્જો આપવામાં આવ્યો હતો. તેની પ્રાથમિક ભૂમિકા પર્યાવરણ અને વન બાબતો સંબંધિત રિટ પિટિશન પર સુપ્રીમ કોર્ટને સલાહ આપવાની અને તેના આદેશોના પાલન અને દેખરેખમાં મદદ કરવાની છે. 

23 ઓક્ટોબરના રોજ પ્રકાશિત થયેલા તેના અહેવાલ 'હિમાચલ પ્રદેશ રાજ્યમાં પ્રવર્તતી ઇકોલોજી અને પર્યાવરણીય પરિસ્થિતિઓ સંબંધિત મુદ્દાઓ' માં CECએ જણાવ્યું હતું કે તેણે હાઇડ્રોઇલેક્ટ્રિક પ્રોજેક્ટ્સ, વળતરયુક્ત વનીકરણ), રસ્તાઓ, પ્રવાસન અને બહુમાળી ઇમારતો જેવા વિષયોની તપાસ કર્યા પછી આ ભલામણો કરી છે.

સમિતિએ અહેવાલમાં કેટલાંક અવલોકનો પણ કર્યા છે. ઉદાહરણ તરીકે, 1981-82થી 2025-26ના ગાળા દરમિયાન આશરે 34,169 હેક્ટરના નિર્ધારિત વળતરયુક્ત વનીકરણના લક્ષ્યાંક સામે, હિમાચલ પ્રદેશમાં આશરે 30,462 હેક્ટરમાં વૃક્ષારોપણ થયું હોવાનું નોંધાયું છે, જે 3,707 હેક્ટર (10.85 ટકા) ની ઘટ દર્શાવે છે. 

CECએ સ્ટેટ ડિઝાસ્ટર મેનેજમેન્ટ સેલના 2015ના મૂલ્યાંકનને પણ રેખાંકિત કર્યું છે, જેણે તે સમયના આશરે 60 ટકા રોડ નેટવર્કને ભૂસ્ખલન-સંભવિત તરીકે વર્ગીકૃત કર્યું હતું. સમિતિએ જણાવ્યું હતું કે, "રાષ્ટ્રીય ધોરીમાર્ગોના આશરે 1,628 કિમીમાંથી 993કિમી અને રાજ્ય ધોરીમાર્ગોના 2,179 કિમીમાંથી 1,112 કિમી ઉચ્ચ સંવેદનશીલતાવાળા ક્ષેત્રમાં આવે છે". 

વધુમાં, તેણે અવલોકન કર્યું કે હાઇડ્રોપાવર વિકાસના કિસ્સામાં, સંચિત પર્યાવરણીય અસરોનું વ્યાપક મૂલ્યાંકન કરવાની જરૂર છે. સીઇસીએ સંવેદનશીલ સ્થળોએ પ્રવાસીઓના ભારે ધસારાની પણ નોંધ લીધી હતી. દાખલા તરીકે, કુલ્લુમાં 2025માં આશરે 2.74 મિલિયન ભારતીય પ્રવાસીઓ આવ્યા હતા અને શિમલામાં આશરે 2.67 મિલિયન પ્રવાસીઓ આવ્યા હતા. "શિમલામાં પ્રવાસી વાહનોનું મોસમી દબાણ પણ નોંધપાત્ર છે, અને ટ્રાફિક જામ, પ્રદૂષણ, કચરો પેદા થવો અને નાજુક પર્વતીય ઇકોસિસ્ટમ પર દબાણ એ ચિંતાના વિષયો છે," તેમ ઉમેર્યું હતું. 

આ પરિસ્થિતિનો સામનો કરવા માટે CECએ ભલામણ કરી છે કે હિમાચલ પ્રદેશ સરકાર હિમાચલ પ્રદેશ ટાઉન એન્ડ કન્ટ્રી પ્લાનિંગ એક્ટ, 1977 હેઠળની સ્પેશિયલ એરિયા ડેવલપમેન્ટ ઓથોરિટીઝ (એસએડીએ) ને મજબૂત અને સક્ષમ બનાવે, ખાસ કરીને ગીચ પ્રવાસી કેન્દ્રો અને પર્યાવરણીય રીતે સંવેદનશીલ વિસ્તારોમાં.  સીઇસીએ જણાવ્યું કે, "એસએડીએ ને વિકાસ યોજનાઓ, મકાન બાંધકામની પરવાનગીઓ, પાર્કિંગના નિયમો, જમીન-ઉપયોગ નિયંત્રણો અને બાંધકામની દેખરેખમાં વહન-ક્ષમતાના તારણોને સાંકળવા માટે નિર્દેશ આપવામાં આવશે".