વૈશ્વિક મધ્યસ્થી બનવાની તૈયારી: BRICS અને G7 વચ્ચે ભારતની વ્યૂહાત્મક ભૂમિકા

બ્રિક્સમાં ભારતની ભાગીદારી વૈશ્વિક રાજકારણમાં તેનું વિશેષ સ્થાન દર્શાવે છે. કેનેડા સિવાય G7 જેવા મોટા પશ્ચિમી દેશો સાથે મજબૂત સંબંધો જાળવી રાખીને તે ચીન, રશિયા અને વિકાસશીલ દેશો સાથેના સંબંધોને અસરકારક રીતે જાળવી રાખે છે. જે બાબત ભારતને અલગ પાડે છે તે પશ્ચિમ તરફથી નોંધપાત્ર ટીકા પ્રાપ્ત કર્યા વિના આ તમામ જૂથો સાથે વાતચીત કરવાની તેની ક્ષમતા છે. આ ભારતને વૈશ્વિક મુત્સદ્દીગીરીમાં એક મહત્વપૂર્ણ ખેલાડી બનાવે છે, જે વિરોધી દૃષ્ટિકોણ વચ્ચેના અંતરને દૂર કરવામાં મદદ કરે છે.

રશિયાના કાઝાનમાં તાજેતરમાં યોજાયેલી BRICS સમિટમાં વૈશ્વિક બાબતોમાં ભારતની વિશિષ્ટ સ્થિતિને ઉજાગર કરવામાં આવી હતી. સમિટ દરમિયાન વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વૈશ્વિક શાંતિ અને સ્થિરતાને પ્રોત્સાહન આપવા માટે ભારતની પ્રતિબદ્ધતા પર ભાર મૂકતા, રશિયન રાષ્ટ્રપતિ વ્લાદિમીર પુતિન, ચીનના રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ અને અન્ય નેતાઓને મળ્યા હતા. આ સમિટમાં વૈશ્વિક સ્તરે ભારતની મહત્વની ભૂમિકા પર પ્રકાશ પાડવામાં આવ્યો હતો. જાણીતા વૈશ્વિક રાજકીય નિષ્ણાત ઇયાન બ્રેમરે પણ ગ્લોબલ સાઉથમાં ભારતના નેતૃત્વ અને ચીન સાથે શાંતિપૂર્ણ સંબંધો જાળવવાની તેની ક્ષમતાની પ્રશંસા કરી છે.

બ્રિક્સ બેઠકમાં ભારતના રાજદ્વારી પ્રયાસો સંપૂર્ણ પ્રદર્શિત થયા, જ્યાં વડાપ્રધાન મોદીએ વિશ્વના અનેક નેતાઓ સાથે મહત્વપૂર્ણ ચર્ચા કરી હતી. મુખ્ય ઘટનાઓમાંની એક ચીની રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથેની તેમની મુલાકાત હતી, જે નોંધપાત્ર હતી કારણ કે તે ચાર વર્ષના તણાવપૂર્ણ સંબંધો પછી તેમની પ્રથમ ઔપચારિક ક્રિયાપ્રતિક્રિયા હતી.

આ વૈશ્વિક મંચ પર તેના સંબંધોને સંતુલિત કરવાના ભારતના પ્રયાસોને ચિહ્નિત કરે છે, ખાસ કરીને ચીન જેવા મોટા દેશો સાથે. ભારત અને ચીન વચ્ચે સીધી વાટાઘાટો એવા સમયે થઈ જ્યારે બંને દેશો ચાર વર્ષ જૂના સૈન્ય અવરોધને ઉકેલવાનો પ્રયાસ કરી રહ્યા હતા જેમાં તેમના સૈન્ય કમાન્ડરો વચ્ચે 30 થી વધુ રાઉન્ડની ચર્ચાઓ થઈ હતી. તે તેના ઉત્તરીય પાડોશી સાથે તણાવ ઘટાડવાના ભારતના પ્રયાસો તેમજ વૈશ્વિક મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરવાના તેના પ્રયાસોને બતાવે છે.

રશિયા તરફી અને યુક્રેન તરફી બંને જૂથો ચાલી રહેલા સંઘર્ષને ઉકેલવામાં મદદ માટે નવી દિલ્હીને અપીલ કરી રહ્યા છે, ભારત તેની રાજદ્વારી જવાબદારીઓને સંતુલિત કરી રહ્યું છે. મોદી કદાચ વિશ્વના એકમાત્ર એવા નેતા છે જેનું રશિયા અને યુક્રેનમાં સમાન સન્માન અને આદર સાથે સ્વાગત કરવામાં આવે છે.

બેઠકમાં મોદીએ ઈરાનના મસૂદ પેજેશ્કિયનને પણ મળ્યા, જેમાં તેમણે વૈશ્વિક શાંતિને સમર્થન આપવા માટે ભારતના સમર્પણ પર ભાર મૂક્યો. પાકિસ્તાનને ટેકો આપવા બદલ ચીનની ટીકા કરતા દેખાતા નિવેદનમાં મોદીએ આતંકવાદ પર બેવડા માપદંડો ખતમ કરવાની હાકલ કરી હતી. તેમણે ખાસ કરીને એવા દેશોની ટીકા કરી કે જેઓ પાકિસ્તાનનો બચાવ કરવાનું ચાલુ રાખે છે, તેમ છતાં તે દેશ ભારત માટે ખતરો ધરાવતા આતંકવાદી જૂથોને સમર્થન અને નિકાસ કરે છે.

BRICS 2024માં ભારતની સક્રિય ભાગીદારી તેને વૈશ્વિક આર્થિક અને રાજકીય ઘટનાઓને પ્રભાવિત કરવા માટે મજબૂત સ્થિતિમાં મૂકે છે. આ આંતરરાષ્ટ્રીય સંબંધો અને વૈશ્વિક અર્થતંત્રના ભાવિને નિર્ધારિત કરવામાં ભારતની મહત્વપૂર્ણ ભૂમિકાને બતાવે છે. બ્રિક્સની સૌથી ઝડપથી વિકસતી અર્થવ્યવસ્થાઓમાંની એક તરીકે ભારત ડિજિટલ ટેક્નોલોજી, સસ્ટેનેબલ વિકાસ અને આંતરરાષ્ટ્રીય મુત્સદ્દીગીરીમાં અગ્રણી ભૂમિકા ભજવવા માટે તૈયાર છે.

આ સાથે ભારત વિશ્વ મંચ પર વધુ પ્રભાવ પાડી શકશે. "સમાન વૈશ્વિક વિકાસ અને સુરક્ષા માટે બહુપક્ષીયવાદને મજબૂત બનાવવો" થીમ પર આ સમિટ ભારતની વિદેશ નીતિ માટે મહત્વપૂર્ણ છે. તે ભારતને રશિયા સાથે તેના સંબંધોને ગાઢ બનાવવા, ચીન સાથે વાતચીત કરવા અને વૈશ્વિક શાસન સુધારણામાં ભાગ લેવાની મંજૂરી આપે છે. રશિયા અને પશ્ચિમ બંને સાથે મજબૂત સંબંધો ધરાવતા બિન-જોડાણયુક્ત દેશ તરીકે ભારતનો વિશેષ દરજ્જો તેને વૈશ્વિક સંઘર્ષોમાં મધ્યસ્થી તરીકે કામ કરવા સક્ષમ બનાવે છે.