એક મેદાન, અનેક ઐતિહાસિક આંદોલનો! મુખર્જીથી અણ્ણા હજારે સુધી, રામલીલા મેદાને કેવી રીતે બદલી દેશની રાજનીતિ?

દિલ્હીના રામલીલા મેદાને અનેક એવા રાજકીય આંદોલનો જોયા છે, જેણે સરકારોને પડકાર ફેંક્યો, વિપક્ષના નેતાઓને એક મંચ પર લાવ્યા અને દેશની ચૂંટણીલક્ષી રાજનીતિને નવી દિશા આપી. 1952માં શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીના કાશ્મીર સત્યાગ્રહથી લઈને 1975માં ઇન્દિરા ગાંધી સામે જયપ્રકાશ નારાયણની રેલી અને 2011માં અણ્ણા હજારેના ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન સુધી, આ મેદાન વારંવાર જનઆંદોલનોનું કેન્દ્ર બન્યું છે.

12 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ દિલ્હી પોલીસે જંતર-મંતરને વિરોધ પ્રદર્શન માટેના નિર્ધારિત સ્થળની યાદીમાંથી દૂર કરીને રામલીલા મેદાન, બુરાડી મેદાન અને CBD મેદાનને પ્રદર્શન માટેના વૈકલ્પિક સ્થળો જાહેર કર્યાં છે. ત્યારથી આ ઐતિહાસિક મેદાન ફરી ચર્ચામાં આવ્યું છે.

રામલીલાના ઉત્સવથી રાજકીય આંદોલનોના કેન્દ્ર સુધીની સફર

રામલીલા મેદાનનું નિર્માણ 1930ના દાયકાની શરૂઆતમાં જૂની અને નવી દિલ્હી વચ્ચે આવેલા એક તળાવને પૂરીને કરવામાં આવ્યું હતું. ઇતિહાસકાર નારાયણી ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, 19મી સદીથી અજમેરી ગેટ નજીક રામલીલાની ઉજવણી થતી હતી. એવું કહેવાય છે કે બહાદુરશાહ ઝફરે રામલીલાની શોભાયાત્રાનો માર્ગ બદલાવ્યો હતો, જેથી તેઓ તેને જોઈ શકે. 1876 સુધીમાં ચાંદની ચોકમાંથી પસાર થતી શોભાયાત્રા અને અજમેરી ગેટની બહાર યોજાતા ઉત્સવો પરંપરા બની ગયા હતા.

1952માં ભારતીય જનસંઘના સ્થાપક શ્યામા પ્રસાદ મુખર્જીએ જમ્મુ-કાશ્મીરના ભારત સાથે સંપૂર્ણ એકીકરણની માગણી સાથે રામલીલા મેદાનમાં સત્યાગ્રહ શરૂ કર્યો હતો. આ અભિયાનને પ્રજા પરિષદનું સમર્થન હતું. પ્રજા પરિષદ જમ્મુ-કાશ્મીરના અલગ બંધારણ, અલગ ધ્વજ અને પરમિટ વ્યવસ્થાનો વિરોધ કરતી હતી. આ પરમિટ વ્યવસ્થા હેઠળ દેશના અન્ય ભાગોમાંથી જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પ્રવેશવા માટે પણ મંજૂરી લેવી પડતી હતી.

ડિસેમ્બર 1952માં જનસંઘે પોતાના વાર્ષિક અધિવેશનમાં પ્રજા પરિષદની માગણીને ઔપચારિક સમર્થન આપ્યું હતું.

મુખર્જી 8 મે, 1953ના રોજ પરમિટ વિના જમ્મુ-કાશ્મીરમાં પ્રવેશ્યા હતા. 11 મેના રોજ લખનપુર ખાતે તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 23 જૂન, 1953ના રોજ શ્રીનગરમાં અટકાયત દરમિયાન તેમનું મૃત્યુ થયું હતું.

25 જૂન, 1975: ઇમરજન્સી પહેલાં જયપ્રકાશ નારાયણની ઐતિહાસિક રેલી

25 જૂન, 1975ના રોજ સમાજવાદી નેતા જયપ્રકાશ નારાયણે રામલીલા મેદાનમાં એક વિશાળ રેલીને સંબોધિત કરી હતી. આ રેલીમાં તેમણે તત્કાલીન વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીના રાજીનામાની માગણી કરી હતી.

આ રેલી પહેલાં 12 જૂન, 1975ના રોજ અલાહાબાદ હાઈકોર્ટે રાયબરેલી લોકસભા બેઠક પરથી ઇન્દિરા ગાંધીની 1971ની ચૂંટણીને ચૂંટણીલક્ષી ગેરરીતિઓના આધારે રદ કરી હતી. 24 જૂનના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે આ નિર્ણય પર વચગાળાનો સ્ટે આપ્યો હતો. તેના કારણે ઇન્દિરા ગાંધી વડાપ્રધાન તરીકે ચાલુ રહી શકતાં હતાં, પરંતુ તેમને લોકસભાની કાર્યવાહીમાં ભાગ લેવા, મતદાન કરવા અથવા સાંસદ તરીકેનું મહેનતાણું મેળવવા પર પ્રતિબંધ હતો.

જયપ્રકાશ નારાયણે ઇન્દિરા ગાંધીને પદ છોડવા અપીલ કરી હતી અને એક સપ્તાહના સત્યાગ્રહની જાહેરાત કરી હતી. તેમણે સશસ્ત્ર દળો, પોલીસ અને સરકારી કર્મચારીઓને ગેરકાયદેસર અથવા અનૈતિક આદેશોનું પાલન ન કરવાની અપીલ પણ કરી હતી.

આ રેલીના થોડા કલાકો બાદ રાષ્ટ્રપતિ ફખરુદ્દીન અલી અહમદે વડાપ્રધાન ઇન્દિરા ગાંધીની સલાહ પર બંધારણની કલમ 352 હેઠળ કટોકટીની જાહેરાત પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. 26 જૂનના રોજ ઇમરજન્સીની જાહેરાત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ નાગરિક સ્વતંત્રતાઓ, પ્રેસની સ્વતંત્રતા અને રાજકીય વિરોધ પર નિયંત્રણો લાદવામાં આવ્યાં હતાં. જયપ્રકાશ નારાયણ સહિત વિપક્ષના અનેક નેતાઓની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી.

ફેબ્રુઆરી 1977માં લોકસભાની ચૂંટણી પહેલાં જયપ્રકાશ નારાયણ ફરી એકવાર રામલીલા મેદાનમાં આવ્યા હતા. વિશાળ જનમેદનીને સંબોધતાં તેમણે મતદારોને કહ્યું હતું કે, “સવાલ એ છે કે તમે, તમારાં બાળકો અને દેશ આઝાદ રહેશે કે ગુલામ?”

ત્યારબાદ જનતા પાર્ટીએ કોંગ્રેસને હરાવી હતી અને આઝાદી પછી કેન્દ્રમાં કોંગ્રેસનું સતત ચાલતું શાસન સમાપ્ત થયું હતું.

2011: અણ્ણા હજારેનું ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન અને બાબા રામદેવનું પ્રદર્શન

ઑગસ્ટ 2011માં રામલીલા મેદાન ફરી એકવાર મોટા રાજકીય આંદોલનનું કેન્દ્ર બન્યું હતું. સામાજિક કાર્યકર અણ્ણા હજારે અહીં જન લોકપાલ બિલની માગણી સાથે અનિશ્ચિત ઉપવાસ પર બેઠા હતા. આ બિલનો હેતુ ભ્રષ્ટાચાર સામે કાર્યવાહી કરવા માટે સ્વતંત્ર લોકપાલની વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હતો.

5 એપ્રિલ, 2011ના રોજ જંતર-મંતર ખાતે અણ્ણા હજારેના ઉપવાસથી 'ઇન્ડિયા અગેઇન્સ્ટ કરપ્શન' આંદોલનને વેગ મળ્યો હતો. 16 ઑગસ્ટના રોજ તેમની ધરપકડ કરવામાં આવી હતી. એ જ રાત્રે તેમને મુક્ત કરવાનો આદેશ આપવામાં આવ્યો હતો, પરંતુ સરકારે રામલીલા મેદાનમાં ઉપવાસ ચાલુ રાખવાની મંજૂરી ન આપે ત્યાં સુધી તેમણે તિહાડ જેલ છોડવાનો ઇનકાર કર્યો હતો.

19 ઑગસ્ટના રોજ તેઓ જેલમાંથી બહાર આવ્યા હતા. 28 ઑગસ્ટના રોજ તેમણે ઉપવાસ સમાપ્ત કર્યો હતો. તેના એક દિવસ પહેલાં સંસદે ત્રણ માગણીઓ અંગે 'સદનની ભાવના' દર્શાવતો ઠરાવ સ્વીકાર્યો હતો. આ માગણીઓમાં નાગરિક અધિકારપત્ર (સિટિઝન્સ ચાર્ટર), લોકપાલના અધિકારક્ષેત્રમાં નીચલા સ્તરના સરકારી કર્મચારીઓનો સમાવેશ અને રાજ્યોમાં લોકાયુક્તની સ્થાપનાનો સમાવેશ થતો હતો.

અણ્ણા હજારેના ઉપવાસમાં મોટી સંખ્યામાં લોકો જોડાયા હતા. આ આંદોલનને કારણે સ્વતંત્ર ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી લોકપાલની માગણી દેશવ્યાપી ચર્ચાનો વિષય બની હતી.

આ જ વર્ષના 4 અને 5 જૂનના રોજ યોગગુરુ બાબા રામદેવે પણ ભ્રષ્ટાચાર અને વિદેશમાં કથિત રીતે જમા કરાયેલા કાળા નાણાં સામે ઉપવાસ શરૂ કર્યો હતો. જોકે, પોલીસે તેમનું પ્રદર્શન બળપૂર્વક સમાપ્ત કરાવ્યું હતું.

ભારત સ્વાભિમાન ટ્રસ્ટે રામલીલા મેદાનમાં યોગ શિબિર યોજવાની મંજૂરી મેળવી હતી, પરંતુ બાદમાં સત્તાવાળાઓએ આ મંજૂરી પાછી ખેંચી લીધી હતી. મધરાત બાદ પોલીસ અને અર્ધલશ્કરી દળોના જવાનો મેદાનમાં પ્રવેશ્યા હતા. તેમણે પ્રદર્શનકારીઓને વિખેરવા માટે ટિયર ગેસના શેલ છોડ્યા હતા અને લાઠીચાર્જ કર્યો હતો. ત્યારબાદ બાબા રામદેવની અટકાયત કરવામાં આવી હતી.

સુપ્રીમ કોર્ટે In Re: Ramlila Maidan Incident કેસમાં સ્વતઃ સંજ્ઞાન લીધું હતું. ફેબ્રુઆરી 2012ના ચુકાદામાં કોર્ટે મેદાન ખાલી કરાવવાના નિર્ણયને મનસ્વી અને કાયદાકીય રીતે અયોગ્ય ગણાવ્યો હતો. ઊંઘી રહેલા પ્રદર્શનકારીઓ સામે બળપ્રયોગ કરવા બદલ પોલીસની ટીકા પણ કરી હતી.

કોર્ટે વધુ પડતો બળપ્રયોગ કરનારા અથવા પ્રક્રિયાનું ઉલ્લંઘન કરનારા પોલીસકર્મીઓ સામે શિસ્તભંગનાં પગલાં લેવાનો નિર્દેશ આપ્યો હતો. આ ઉપરાંત ઘાયલ પ્રદર્શનકારીઓ અને બાદમાં કરોડરજ્જુની ઈજાને કારણે મૃત્યુ પામેલી રાજબાલાના વારસદારોને વચગાળાનું વળતર આપવાનો આદેશ પણ કર્યો હતો.

વિરોધ પ્રદર્શનથી સત્તા સુધી: AAP, ખેડૂતો અને કર્મચારીઓનાં આંદોલનો

'ઇન્ડિયા અગેઇન્સ્ટ કરપ્શન' આંદોલન દરમિયાન જ આંદોલનને ચૂંટણીની રાજનીતિમાં લઈ જવું કે નહીં તે મુદ્દે મતભેદો ઊભા થયા હતા. અણ્ણા હજારે આ વિચારના વિરોધમાં હતા, જ્યારે અરવિંદ કેજરીવાલ અને અન્ય કાર્યકરો રાજકીય પક્ષ બનાવવાના સમર્થનમાં હતા.

નવેમ્બર 2012માં અરવિંદ કેજરીવાલ અને તેમના સમર્થકોએ આમ આદમી પાર્ટી (AAP)ની સ્થાપના કરી હતી. ડિસેમ્બર 2013માં યોજાયેલી દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં પાર્ટીએ 70માંથી 28 બેઠકો જીતી હતી. ત્યારબાદ 28 ડિસેમ્બર, 2013ના રોજ કેજરીવાલે રામલીલા મેદાનમાં મુખ્યમંત્રી તરીકે શપથ લીધા હતા. આ એ જ મેદાન હતું, જ્યાં ભ્રષ્ટાચાર વિરોધી આંદોલન દરમિયાન મોટી સંખ્યામાં લોકો એકત્ર થયા હતા.

2015ની દિલ્હી વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં આમ આદમી પાર્ટીએ 70માંથી 67 બેઠકો જીતીને ઐતિહાસિક સફળતા મેળવી હતી.

11 જૂન, 2023ના રોજ કેજરીવાલે દિલ્હી સરકારની સેવાઓ પર નિયંત્રણને લઈને કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા લાવવામાં આવેલા વટહુકમના વિરોધમાં રામલીલા મેદાનમાં રેલી યોજી હતી. AAP નેતા ગોપાલ રાયે આ મેદાનને 'આંદોલનોની જન્મભૂમિ' ગણાવ્યું હતું.

આ મેદાનમાં ખેડૂતો અને સરકારી કર્મચારીઓનાં આંદોલનો પણ યોજાયાં છે. ઑક્ટોબર 2023માં જૂની પેન્શન યોજના (OPS) ફરી લાગુ કરવાની માગણી સાથે સરકારી કર્મચારીઓ અહીં એકત્ર થયા હતા.

14 માર્ચ, 2024ના રોજ સંયુક્ત કિસાન મોરચા (SKM) દ્વારા આયોજિત કિસાન મજૂર મહાપંચાયતમાં અનેક રાજ્યોના ખેડૂતો જોડાયા હતા. તેમણે લઘુત્તમ ટેકાના ભાવ (MSP) માટે કાયદાકીય ગેરંટી અને ખેડૂતોનાં દેવાં માફ કરવાની માગણી કરી હતી.

31 માર્ચ, 2024ના રોજ વિપક્ષી ગઠબંધન 'ઇન્ડિયા'એ રામલીલા મેદાનમાં 'લોકતંત્ર બચાવો રેલી' યોજી હતી. અરવિંદ કેજરીવાલની ધરપકડ અને કેન્દ્રીય તપાસ એજન્સીઓના કથિત દુરુપયોગના વિરોધમાં આ રેલીનું આયોજન કરવામાં આવ્યું હતું.

વિરોધ પ્રદર્શન માટેનાં નવાં સ્થળો અને સુવિધાઓ અંગે સવાલો

જંતર-મંતરને વિરોધ પ્રદર્શન માટેના નિર્ધારિત સ્થળ તરીકે દૂર કર્યા બાદ નવા સ્થળોની ઉપલબ્ધતા અને ત્યાંની સુવિધાઓ અંગે સવાલો ઊભા થયા છે.

9 ઑક્ટોબરના રોજ સુપ્રીમ કોર્ટે સત્તાવાળાઓને શાંતિપૂર્ણ વિરોધ પ્રદર્શનો માટે પાયાની સુવિધાઓ ધરાવતાં વૈકલ્પિક સ્થળો નક્કી કરવા જણાવ્યું હતું. ત્યારબાદ દિલ્હી પોલીસે રામલીલા મેદાન, બુરાડી મેદાન અને CBD મેદાનને વૈકલ્પિક સ્થળો તરીકે જાહેર કર્યાં હતાં.

જોકે, ધ ટ્રિબ્યુનના અહેવાલ મુજબ, વર્ષ 2026ના બાકીના સમયગાળામાં આખું રામલીલા મેદાન બુક કરાવવા માટે માત્ર ત્રણ તારીખો—29, 30 અને 31 ડિસેમ્બર—ઉપલબ્ધ હતી.

આખું મેદાન એક દિવસ માટે ભાડે લેવા આશરે રૂ. 1.21 લાખની રકમ અગાઉથી ચૂકવવી પડી શકે છે. આ રકમમાં પરત મળવાપાત્ર સુરક્ષા ડિપોઝિટનો પણ સમાવેશ થાય છે.

આ મુદ્દે દાખલ કરવામાં આવેલી અરજી પર દિલ્હી હાઈકોર્ટમાં 17 નવેમ્બરના રોજ સુનાવણી થવાની છે. આમ, એક તરફ રામલીલા મેદાન ફરી વિરોધ પ્રદર્શન માટેના મહત્ત્વના સ્થળ તરીકે સામે આવ્યું છે, તો બીજી તરફ ત્યાંની ઉપલબ્ધતા, ખર્ચ અને પાયાની સુવિધાઓ અંગે ચર્ચા શરૂ થઈ છે.