ક્યા પક્ષને મત આપ્યો, શું આ પ્રશ્નનો જવાબ આપવાથી મતદારો પર થઈ શકે છે કાર્યવાહી?

લોકસભા ચૂંટણી 2024 માટે આજે ત્રીજા તબક્કાનું મતદાન થઈ રહ્યું છે. આ તબક્કામાં 11 રાજ્યોની 93 લોકસભા સીટો માટે મતદાન થઈ રહ્યું છે. ચૂંટણી સમયે, તમામ પાત્ર નાગરિકોને મતદાન મથક પર જઈને મતદાન કરવા પ્રોત્સાહિત કરવામાં આવે છે. પરંતુ મતદાન બાદ પણ મતદારોએ મતદાન મથક પર કેટલીક બાબતોનું ધ્યાન રાખવું પડે છે. નહીં તો તેમની સામે કાર્યવાહી કરવામાં આવી શકે છે.

ભારતનું બંધારણ 18 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના તમામ ભારતીય નાગરિકોને મત આપવાનો અધિકાર આપે છે. આ અધિકારની સાથે નાગરિકોની કેટલીક જવાબદારીઓ પણ છે. આમાંથી એક મતદાનની ગોપનીયતા જાળવવાનો છે. આનો ઉલ્લેખ ચૂંટણી નિયમો, 1961ની કલમ 39માં કરવામાં આવ્યો છે.

મતદાનની ગોપનીયતા અંગેનો કાયદો શું છે?

ચૂંટણીના આચાર નિયમો, 1961ની કલમ 39 જણાવે છે કે મતદારોએ મતદાન મથકની અંદર મતદાનની ગોપનીયતા જાળવવી જોઈએ. કલમ 39(1) મુજબ, દરેક મતદાર જેને નિયમ 38 હેઠળ અથવા અન્ય કોઈ નિયમ હેઠળ બેલેટ પેપર જારી કરવામાં આવેલ છે, તેમણે મતદાન મથકની અંદર તેમના મતની ગોપનીયતા જાળવવી જોઈએ.

ચૂંટણી પંચ દ્વારા જારી કરવામાં આવેલા નોટિફિકેશન મુજબ, 'દરેક મતદાર પાસે મતદાનની ગોપનીયતા જાળવવાની અપેક્ષા રાખવામાં આવે છે. જો કોઈ આનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તો તેને મતદાન કરતા અટકાવી શકાય છે. આવી વ્યક્તિ સામે કલમ 128 હેઠળ ગુનો નોંધવામાં આવશે. ચૂંટણી પંચે મતદારોને સલાહ આપી છે કે તેઓ કોને મત આપ્યો છે તે કોઈને ન જણાવે.

શું મતદાન એજન્ટો મતદાનની માહિતી શેર કરી શકે છે?

મતદાનની ગોપનીયતા જાળવવા માટે લોકોના પ્રતિનિધિત્વ અધિનિયમ, 1950 (RP એક્ટ, 1950) ની કલમ 128માં પણ જોગવાઈ છે. RP એક્ટની કલમ 128(1) મુજબ, 'ચૂંટણીમાં મતના રેકોર્ડિંગ અથવા ગણતરીના સંબંધમાં નિયુક્ત કરાયેલા દરેક અધિકારી, ક્લાર્ક, એજન્ટ અથવા અન્ય વ્યક્તિએ મતદાનની ગોપનીયતા જાળવવી જોઈએ.' જે વ્યક્તિ મતદાનની ગોપનીયતાનું ઉલ્લંઘન કરે છે, તેને કલમ 128(2) હેઠળ સજા થઈ શકે છે. ચૂંટણીની ગોપનીયતાના ભંગના કિસ્સામાં, તેને ત્રણ મહિના સુધીની કેદ અથવા દંડ અથવા બંને થઈ શકે છે.

તમને જણાવી દઈએ કે કોઈપણ કાયદા દ્વારા અથવા કોઈપણ અધિકૃત હેતુ માટે, પોલિંગ એજન્ટ મતદાનની માહિતી શેર કરી શકે છે. વધુમાં, આ પેટા-કલમની જોગવાઈઓ કોઈપણ અધિકારી, ક્લાર્ક, એજન્ટ અથવા અન્ય વ્યક્તિઓને લાગુ પડતી નથી કે જેઓ કાઉન્સિલ ઓફ સ્ટેટ્સમાં બેઠક અથવા બેઠકો ભરવા માટે ચૂંટણીમાં આવી કોઈ ફરજ બજાવે છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે આ અંગે શું કહ્યું?

સુપ્રીમ કોર્ટે, 2021માં એક કેસની સુનાવણી કરતી વખતે, ગોપનીયતાને અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાના મૂળભૂત અધિકારના ભાગ તરીકે વર્ણવ્યું હતું. જસ્ટિસ ડીવાય ચંદ્રચુડ અને એમઆર શાહની ડિવિઝન બેન્ચે જણાવ્યું હતું કે, 'લોકસભા અથવા રાજ્ય વિધાનસભાની ચૂંટણીમાં ગોપનીયતા જાળવવી જરૂરી છે અને વિશ્વભરની લોકશાહીઓમાં એ સુનિશ્ચિત કરવા માટે ભાર મૂકવામાં આવે છે કે મતદારો કોઈપણ ડર કે ધાકધમકી વિના મતદાન કરી શકે.

મતદાર યાદીમાં નામ ન હોય તો શું મત આપી શકાય?

કાયદા દ્વારા, 18 વર્ષ અને તેથી વધુ ઉંમરના ભારતીય નાગરિકોને ભારતીય ચૂંટણીઓમાં મતદાન કરવાનો અધિકાર છે. પરંતુ એ પણ જરૂરી છે કે મતદારનું નામ મતદાર યાદીમાં સામેલ હોય. જો મતદારનું નામ આ યાદીમાં ન હોય તો તેની ઉંમર 18 વર્ષ હોવા છતાં તે મતદાન કરી શકશે નહીં. મતદાર યાદીમાં તમારું નામ ઉમેરવા માટે, ફોર્મ 6 ભરવાનું રહેશે. જો તમે પહેલીવાર મત આપવા માટે નોંધણી કરાવી રહ્યા છો, તો તમારે ફોર્મ 6 ભરવું પડે છે અને તેને તમારા મતવિસ્તારના ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીને સબમિટ કરવું પડે છે.