ભારતમાં ગરમી અને દુષ્કાળનો ખતરો ત્રણ ગણો વધ્યો! 10%થી સીધો 35% વિસ્તાર જોખમમાં, અલ નીનો મચાવશે તબાહી?

પેસિફિક મહાસાગરમાં ઝડપથી મજબૂત બની રહેલો અલ નીનો (El Niño) ભારત માટે ગંભીર હવામાન સંકટની ચેતવણી આપી રહ્યો છે. વિશ્વ હવામાન સંગઠન (WMO)ના અનુમાન પ્રમાણે, ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી અલ નીનોની સ્થિતિ યથાવત્ રહેવાની લગભગ 100 ટકા સંભાવના છે. તેની અસરથી તાપમાન અને વરસાદની પેટર્નમાં ફેરફાર થઈ શકે છે. બીજી તરફ, સંશોધન મુજબ ભારતમાં લૂ (Heatwave) અને દુષ્કાળ (Drought)ની સંયુક્ત અસરનો ભૌગોલિક વિસ્તાર 10 ટકાથી વધીને 35 ટકા થયો છે. આ સ્થિતિ ખેતી, પશુપાલન, પીવાના પાણી અને ગ્રામીણ અર્થતંત્ર માટે મોટો પડકાર બની શકે છે. હવે સવાલ એ છે કે સંભવિત સંકટ સામે ભારત કેટલું તૈયાર છે?

અલ નીનો શું છે અને ભારત માટે કેમ ચિંતાજનક છે?

અલ નીનો પેસિફિક મહાસાગરના મધ્ય અને પૂર્વીય ભાગમાં સમુદ્રની સપાટીનું તાપમાન સામાન્ય કરતાં વધી જવાની કુદરતી હવામાન પ્રક્રિયા છે. તેની અસર માત્ર સમુદ્ર પૂરતી મર્યાદિત રહેતી નથી, પરંતુ વિશ્વભરના તાપમાન, પવન અને વરસાદની પેટર્નને પણ અસર કરી શકે છે.

ભારત માટે અલ નીનો ચિંતાનો વિષય એટલા માટે છે કે તેની અસર ઘણી વખત ભારતીય ચોમાસાને નબળું પાડે છે. પરિણામે વરસાદમાં ઘટાડો, લાંબો સૂકો સમયગાળો અને પાણીની અછત જેવી સ્થિતિ સર્જાઈ શકે છે. જોકે, અલ નીનો હોય એટલે ભારતમાં દરેક જગ્યાએ દુષ્કાળ જ પડશે એવું નથી. ભારતીય મહાસાગરની સ્થિતિ, ઇન્ડિયન ઓશન ડાઇપોલ (IOD) અને અન્ય હવામાન પરિબળો પણ ચોમાસાને અસર કરે છે.

WMOના સપ્ટેમ્બર 2026ના અપડેટ મુજબ, અલ નીનો ફેબ્રુઆરી 2027 સુધી ચાલુ રહેવાની લગભગ 100 ટકા સંભાવના છે. સંગઠને ચેતવણી આપી છે કે આ મજબૂત હવામાન ઘટના વિશ્વના વિવિધ વિસ્તારોમાં ભારે ગરમી, દુષ્કાળ અને પૂરનું જોખમ વધારી શકે છે.

10 ટકાથી વધીને 35 ટકા થયો ગરમી અને દુષ્કાળનો ખતરો

ફેબ્રુઆરી 2026માં વૈજ્ઞાનિક જર્નલ 'નેચરલ હેઝાર્ડ્સ એન્ડ અર્થ સિસ્ટમ સાયન્સ'માં પ્રકાશિત થયેલા સંશોધનમાં ભારત માટે ચિંતાજનક તારણ સામે આવ્યું છે. સંશોધકોએ 1951થી 2016 સુધીના હવામાનના આંકડાઓનો અભ્યાસ કર્યો હતો.

આ અભ્યાસ પ્રમાણે, દેશમાં એકસાથે દુષ્કાળ અને હીટવેવની અસરનો સામનો કરતા ભૌગોલિક વિસ્તારનું પ્રમાણ 10 ટકાથી વધીને 35 ટકા થયું છે. એટલે કે, આ બંને આફતોની સંયુક્ત અસર હેઠળ આવતો વિસ્તાર અગાઉની સરખામણીમાં લગભગ ત્રણ ગણો થયો છે.

સૌથી ચોંકાવનારી બાબત એ છે કે આ જોખમ હવે માત્ર રાજસ્થાન, ગુજરાત જેવા સૂકા વિસ્તારો સુધી મર્યાદિત નથી. ઓડિશા, પશ્ચિમ બંગાળ અને આસામ જેવા સામાન્ય રીતે વધુ વરસાદ ધરાવતા પૂર્વીય રાજ્યોમાં પણ ગરમી અને દુષ્કાળનું સંયુક્ત જોખમ વધી રહ્યું છે.

આ સંશોધન દર્શાવે છે કે હવામાનમાં થઈ રહેલા ફેરફારોને કારણે ભારતના અલગ-અલગ ભૌગોલિક વિસ્તારોમાં જોખમની સ્થિતિ બદલાઈ રહી છે.

 

ગરમી અને દુષ્કાળ એકબીજાને વધુ ઘાતક બનાવે છે

દુષ્કાળ અને હીટવેવને ઘણી વખત અલગ-અલગ કુદરતી આફતો તરીકે જોવામાં આવે છે, પરંતુ બંને વચ્ચે ઊંડો સંબંધ છે. જ્યારે લાંબા સમય સુધી વરસાદ પડતો નથી ત્યારે જમીનમાં રહેલો ભેજ ઘટવા લાગે છે. જમીન સૂકી થઈ જતાં બાષ્પીભવનની પ્રક્રિયા ધીમી પડે છે, જેના કારણે જમીન અને તેની આસપાસની હવા વધુ ગરમ બને છે.

બીજી તરફ, તાપમાન વધવાથી વાતાવરણમાં ભેજની જરૂરિયાત વધી જાય છે. તેના કારણે જમીનમાં રહેલો ભેજ વધુ ઝડપથી ઘટે છે. આમ, વરસાદની અછત ગરમી વધારે છે અને ગરમી જમીનને વધુ સૂકી બનાવે છે.

આ બંને પરિબળો એકબીજાની અસર વધારતા હોવાથી પરિસ્થિતિ વધુ ગંભીર બની શકે છે. ખાસ કરીને ખેતી પર નિર્ભર વિસ્તારોમાં આ ચક્ર પાક, પાણી અને રોજગારી માટે મોટું સંકટ ઊભું કરી શકે છે.

ચોખા અને ઘઉંના પાક પર પડી શકે છે મોટો ફટકો

અલ નીનોની અસર સૌથી પહેલાં ખેતી ક્ષેત્રમાં જોવા મળી શકે છે. ભારતમાં કરોડો ખેડૂતો ચોમાસા પર આધાર રાખે છે. જો વરસાદ ઓછો પડે અથવા લાંબા સમય સુધી વરસાદ ખેંચાય તો ખરીફ પાકનું વાવેતર અને ઉત્પાદન બંને પ્રભાવિત થઈ શકે છે.

સંશોધન અને ઉપલબ્ધ આંકડાઓ મુજબ, ગંભીર દુષ્કાળ અને હીટવેવના વર્ષોમાં દેશમાં ચોખાના ઉત્પાદનમાં 12.1 ટકા સુધીનો ઘટાડો નોંધાયો છે. ચોખા જેવા વધુ પાણીની જરૂરિયાત ધરાવતા પાક માટે વરસાદની અછત મોટો પડકાર બની શકે છે.

માત્ર ખરીફ પાક જ નહીં, રવિ પાક પણ ગરમીની ઝપેટમાં આવી શકે છે. ઘઉંના પાકમાં જ્યારે દાણા ભરાવાની પ્રક્રિયા ચાલી રહી હોય ત્યારે તાપમાનમાં માત્ર 1 ડિગ્રી સેલ્સિયસનો વધારો પણ ઉપજમાં 3થી 4 ટકા સુધીનો ઘટાડો કરી શકે છે.

આ ઉપરાંત, ગરમીના કારણે ખેતમજૂરો માટે લાંબા સમય સુધી કામ કરવું મુશ્કેલ બને છે. ખેતરોમાં કામના કલાકો ઘટે છે, રોજગારી પર અસર પડે છે અને ખેડૂતોનો ખર્ચ વધે છે. જો પશુઓ માટે ઘાસચારો અને પાણીની અછત સર્જાય તો દૂધ ઉત્પાદન પણ ઘટી શકે છે.

આમ, એક તરફ પાકનું ઉત્પાદન ઘટે અને બીજી તરફ પશુપાલન તથા મજૂરીની આવક પર અસર પડે તો ગ્રામીણ અર્થતંત્રમાં નાણાકીય સંકટ ઊભું થઈ શકે છે.

નળ કનેક્શન વધ્યાં, છતાં પાણીની સુરક્ષા સામે સવાલ

ગ્રામીણ વિસ્તારોમાં પીવાનું પાણી પહોંચાડવા માટે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા 'જળ જીવન મિશન' (Jal Jeevan Mission) ચલાવવામાં આવી રહ્યું છે. ઓગસ્ટ 2019માં આ યોજના શરૂ થઈ ત્યારે દેશના માત્ર 17 ટકા ગ્રામીણ ઘરોમાં નળ કનેક્શન હતાં. જળ શક્તિ મંત્રાલયના આંકડા પ્રમાણે, ડિસેમ્બર 2025 સુધીમાં આ કવરેજ વધીને 81 ટકાથી વધુ થયું હતું.

પરંતુ ઘરમાં નળ કનેક્શન હોવું અને તેમાંથી દરરોજ પૂરતું તથા શુદ્ધ પાણી મળવું એ બંને અલગ બાબતો છે. સરકારના 2024ના કાર્યક્ષમતા મૂલ્યાંકનમાં 2.37 લાખથી વધુ ગ્રામીણ ઘરોનો સર્વે કરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં 86.5 ટકા ઘરોમાં નળ કાર્યરત હોવાનું સામે આવ્યું હતું, પરંતુ તેમાંથી માત્ર 80.2 ટકા ઘરોને જ પૂરતું પાણી મળતું હતું.

આ સર્વેમાં અન્ય મહત્ત્વની બાબતો પણ સામે આવી હતી:

• 83.6 ટકા ઘરોને નક્કી કરેલા સમયપત્રક મુજબ પાણી મળતું હતું.

• 76 ટકા ઘરોને જ નિર્ધારિત ગુણવત્તા મુજબનું પાણી મળતું હતું.

• ભૂગર્ભજળનું સ્તર ઘટે તો પાણી પુરવઠાની વ્યવસ્થા જાળવવી વધુ મુશ્કેલ બની શકે છે.

અલ નીનોના કારણે જો લાંબા સમય સુધી વરસાદની અછત રહે તો તળાવો, કૂવા, બોરવેલ અને અન્ય જળસ્રોતો પર દબાણ વધી શકે છે. આવી સ્થિતિમાં નળ કનેક્શન હોવા છતાં નિયમિત પાણી પહોંચાડવું મુશ્કેલ બની શકે છે.

આર્થિક સંકટથી બચવા સરકારે શું કરવું પડશે?

આગામી સમયમાં દુષ્કાળ અને હીટવેવનું જોખમ વધે તો માત્ર રાહત પેકેજ જાહેર કરવાથી સમસ્યાનો ઉકેલ નહીં આવે. તેના માટે કેન્દ્ર સરકાર, રાજ્ય સરકારો, સ્થાનિક વહીવટી તંત્ર અને ગ્રામ પંચાયતોએ અગાઉથી આયોજન કરવું પડશે.

1. દરેક ગામમાં જળ સુરક્ષા યોજના બનાવવી પડશે

દરેક ગ્રામ પંચાયતે પોતાના વિસ્તારના ભૂગર્ભજળના સ્તર, ઉપલબ્ધ જળસ્રોતો અને વાર્ષિક પાણીની જરૂરિયાતનું મૂલ્યાંકન કરવું જોઈએ. તેના આધારે ગામ માટે વોટર સિક્યુરિટી પ્લાન (Water Security Plan) તૈયાર કરવો જરૂરી છે.

માત્ર નવા તળાવો કે ચેકડેમ બનાવવાને બદલે જૂના તળાવો, કૂવા, ચેકડેમ અને પરંપરાગત જળસ્રોતોને પુનર્જીવિત કરવા પર પણ ધ્યાન આપવું પડશે. મનરેગા (MGNREGA) હેઠળ થતાં જળસંરક્ષણનાં કામનું મૂલ્યાંકન માત્ર ખર્ચના આધારે નહીં, પરંતુ વાસ્તવમાં કેટલું પાણી સંગ્રહાયું તેના આધારે થવું જોઈએ.

2. ખેડૂતો સુધી સમયસર ચેતવણી પહોંચાડવી પડશે

હવામાન વિભાગની અર્લી વોર્નિંગ સિસ્ટમ (Early Warning System) અને કૃષિ એપ્લિકેશન્સનો વ્યાપ વધારવો પડશે. ખેડૂતોને વરસાદ, તાપમાન અને જમીનમાં ભેજની સ્થિતિ અંગે સમયસર માહિતી મળે તો તેઓ વાવણી, સિંચાઈ અને પાકની પસંદગી અંગે યોગ્ય નિર્ણય લઈ શકે છે.

3. ઓછા પાણીમાં થતા પાકને પ્રોત્સાહન આપવું પડશે

વધુ પાણીની જરૂરિયાત ધરાવતા પાકોની જગ્યાએ બાજરી, જુવાર, રાગી જેવા મિલેટ્સ (Millets) અને દુષ્કાળ સામે ટકી શકે તેવા બિયારણનો ઉપયોગ વધારવો જોઈએ. સાથે જ ટપક સિંચાઈ (Drip Irrigation) અને સ્પ્રિંકલર જેવી પદ્ધતિઓથી પાણીનો બગાડ ઘટાડી શકાય છે.

4. પાક વીમો અને પશુઓ માટે ઘાસચારો તૈયાર રાખવો પડશે

દુષ્કાળના કારણે ખેડૂતોને થતું આર્થિક નુકસાન ઘટાડવા પ્રધાનમંત્રી પાક વીમા યોજના (PMFBY) હેઠળ વળતર પ્રક્રિયા સરળ અને ઝડપી બનાવવી જરૂરી છે. સાથે જ પશુઓ માટે ફોડર બેંક (Fodder Bank) ઊભી કરવી પડશે, જેથી ઘાસચારાની અછતના સમયે પશુપાલકોને મુશ્કેલી ન પડે.

માત્ર ચોમાસા નહીં, લાંબા સમયની ગરમી માટે પણ તૈયાર રહેવું પડશે

ભારત સામેનું હવામાન સંકટ હવે માત્ર ઓછા વરસાદ પૂરતું મર્યાદિત નથી. લાંબા સમય સુધી ચાલતી ગરમી, જમીનમાં ભેજની અછત, ઘટતું ભૂગર્ભજળ અને ખેતીના ઉત્પાદન પર થતી અસર એકબીજા સાથે જોડાયેલી સમસ્યાઓ છે.

WMOએ પણ સ્પષ્ટ કર્યું છે કે મજબૂત અલ નીનોની અસર દરેક દેશમાં એકસરખી નહીં હોય અને સ્થાનિક હવામાન પરિબળો તેની તીવ્રતા નક્કી કરશે. તેથી આગાહીને સીધી દુષ્કાળની ખાતરી માનવાને બદલે તેને તૈયારી માટેની ચેતવણી તરીકે જોવી જોઈએ.

આગામી સમયમાં પાણીનો સંગ્રહ, ખેતીની વૈકલ્પિક પદ્ધતિઓ, પાક વીમો અને સમયસર હવામાન ચેતવણી જેવી વ્યવસ્થાઓ મજબૂત નહીં બને તો તેની અસર માત્ર ખેડૂતો સુધી નહીં, પરંતુ ખાદ્યપદાર્થોના ભાવ, રોજગારી અને સમગ્ર ગ્રામીણ અર્થતંત્ર સુધી પહોંચી શકે છે. એટલે સંભવિત સંકટ આવે તે પહેલાં જ આગોતરાં પગલાં લેવાનો સમય આવી ગયો છે.