RTIમાં ખુલાસો: ચૂંટણી કમિશનરોના પત્રો CEC જ્ઞાનેશ કુમારને મોકલ્યા હતા કેબિનેટ સચિવાલયે

ચૂંટણી પંચ (Election Commission of India) સાથે જોડાયેલા વહીવટી વિવાદમાં માહિતી અધિકાર કાયદા (RTI) હેઠળ નવી વિગતો સામે આવી છે. માહિતી મુજબ, ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સંધુ અને વિવેક જોશીએ વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગ સામે કરેલી ફરિયાદો કેબિનેટ સચિવાલય દ્વારા મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમારની કચેરી સુધી પહોંચાડવામાં આવી હતી. આ પત્રો કર્મચારી અને તાલીમ વિભાગ (DoPT)ને પણ મોકલવામાં આવ્યા હતા.

23 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ પ્રકાશિત અહેવાલ અનુસાર, આ માહિતી પારદર્શિતા કાર્યકર અને નિવૃત્ત કોમોડોર લોકેશ બત્રા દ્વારા દાખલ કરવામાં આવેલી RTI અરજીના જવાબમાં સામે આવી છે. પત્રોમાં મનીષ ગર્ગે અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો સાથે પરામર્શ કર્યા વિના કામની ફાળવણી અંગે આદેશ આપ્યો હોવાનો આક્ષેપ કરવામાં આવ્યો હતો. જોકે, આ આક્ષેપો અંગે ચૂંટણી પંચે સમગ્ર નિર્ણય પ્રક્રિયા નિયમો અનુસાર થઈ હોવાનું જણાવ્યું છે.

29 જુલાઈએ કેબિનેટ સચિવને મોકલ્યા હતા પત્રો

ચૂંટણી કમિશનરો સુખબીર સંધુ અને વિવેક જોશીએ 29 જુલાઈએ કેબિનેટ સચિવ ટી.વી. સોમનાથનને લગભગ એકસરખા પત્રો મોકલ્યા હતા. આ પત્રોમાં વરિષ્ઠ ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર મનીષ ગર્ગની કામગીરી અને તેમના દ્વારા લેવામાં આવેલા વહીવટી નિર્ણય સામે વાંધો ઉઠાવવામાં આવ્યો હતો.

સુખબીર સંધુના પત્ર સાથે મનીષ ગર્ગે 28 જુલાઈએ બહાર પાડેલા કાર્ય ફાળવણીના આદેશની નકલ પણ જોડવામાં આવી હતી. આ આદેશમાં માહિતી ટેક્નોલોજી વિભાગના ડિરેક્ટર જનરલ સીમા ખન્ના અને ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર સંજય કુમાર સહિતના અધિકારીઓના કામની ફાળવણીનો સમાવેશ થતો હતો.

બંને કમિશનરોનો આક્ષેપ હતો કે આ નિર્ણય લેતાં પહેલાં તેમની સાથે જરૂરી ચર્ચા કરવામાં આવી નહોતી. આ મુદ્દો હવે ચૂંટણી પંચની આંતરિક નિર્ણય પ્રક્રિયા અને વહીવટી પારદર્શિતા અંગે ચર્ચાનું કેન્દ્ર બન્યો છે.

RTIમાં શું ખુલાસો થયો?

RTIના જવાબમાં બહાર આવેલા દસ્તાવેજો અનુસાર, 3 ઑગસ્ટે કેબિનેટ સચિવાલયે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર પાસેથી આ પત્રો અંગે અભિપ્રાય મેળવવાનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. ત્યારબાદ 4 ઑગસ્ટની નોંધમાં જણાવાયું હતું કે બંને કમિશનરોએ પત્રો પોતાની વ્યક્તિગત ક્ષમતામાં લખ્યા હતા, ચૂંટણી પંચના સત્તાવાર સંદેશાવ્યવહાર તરીકે નહીં.

દસ્તાવેજોમાં બંધારણીય સંસ્થા (Constitutional Body)ની કામગીરીમાં હસ્તક્ષેપ તરીકે સમજાઈ શકે તેવા કોઈ પગલાં અંગે સાવચેતી રાખવાની વાત પણ નોંધવામાં આવી હતી. સાથે જ, સંબંધિત અધિકારી મનીષ ગર્ગ અંગે ભવિષ્યમાં નિર્ણય લેતી વખતે ઉપયોગી થાય તે માટે આ મામલો કર્મચારી અને તાલીમ વિભાગ (DoPT)ના રેકોર્ડમાં રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી.

પત્રો અંગે બંને કમિશનરોને માત્ર તેમની રજૂઆત મળી હોવાની સ્વીકૃતિ મોકલવામાં આવી હતી. 5 ઑગસ્ટની આ સ્વીકૃતિની નકલ DoPTના સચિવ, સ્થાપના અધિકારી અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનરના મુખ્ય ખાનગી સચિવને પણ મોકલવામાં આવી હતી.

IT વિભાગની ફાઇલો કોના મારફતે પસાર થતી હતી?

આ વિવાદના કેન્દ્રમાં ચૂંટણી પંચના માહિતી ટેક્નોલોજી (IT) વિભાગની ફાઇલોની અવરજવર અને મંજૂરીની પ્રક્રિયા છે. અગાઉ આ વિભાગની ફાઇલો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર સુધી પહોંચતી હતી. પરંતુ મનીષ ગર્ગના કાર્ય ફાળવણીના આદેશ બાદ ફાઇલો કયા અધિકારી મારફતે આગળ વધે તે અંગે ફેરફાર થયો હોવાની વાત સામે આવી હતી.

અહેવાલ મુજબ, સીમા ખન્નાની દેખરેખ હેઠળના IT વિભાગની ફાઇલોની પ્રક્રિયામાં થયેલા ફેરફાર અંગે બંને કમિશનરોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. તેમના મતે, આ પ્રકારનો ફેરફાર કરતાં પહેલાં સંબંધિત કમિશનરો સાથે ચર્ચા થવી જરૂરી હતી.

વિવેક જોશીએ પોતાના પત્રમાં એવો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો કે તેમણે વહીવટી વિભાગ (Administration Division) પાસેથી એક ફાઇલ માગી હતી, પરંતુ તેમને તે આપવામાં આવી નહોતી. આ બાબતને પણ તેમણે પોતાની ફરિયાદમાં સામેલ કરી હતી.

મનીષ ગર્ગને વધારાનો હવાલો મળ્યા બાદ શું થયું?

પત્રોમાં જણાવ્યા અનુસાર, મનીષ ગર્ગને 28 જુલાઈએ વહીવટી વિભાગનો વધારાનો હવાલો સોંપવામાં આવ્યો હતો. તે સમયે ડેપ્યુટી ચૂંટણી કમિશનર ભાનુ પ્રકાશ યેતુરુ 9 ઑગસ્ટ સુધી રજા પર હતા.

આ હવાલો મળ્યાના થોડા કલાકોમાં જ ગર્ગે કામની ફાળવણી અંગેનો આદેશ બહાર પાડ્યો હતો. ચૂંટણી કમિશનરોનો આરોપ હતો કે આ આદેશમાં તેમના સમકક્ષ અથવા વરિષ્ઠ અધિકારીઓના કામને પણ આવરી લેવામાં આવ્યું હતું, પરંતુ આ નિર્ણય પહેલાં તેમની સાથે પરામર્શ કરવામાં આવ્યો નહોતો.

બંને કમિશનરોએ પોતાના પત્રોમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરોના અધિકારો તથા કામગીરી સંબંધિત 2023ના મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનર અધિનિયમ (CEC/EC Act)ની કલમ 18(1) અને 18(2)નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો હતો.

જોકે, આ કાયદાકીય જોગવાઈઓના ભંગ અંગેનો અંતિમ નિર્ણય અથવા કોઈ સત્તાવાર નિષ્કર્ષ આ અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવ્યો નથી.

ચૂંટણી પંચે શું કહ્યું?

આ સમગ્ર વિવાદ વચ્ચે ચૂંટણી પંચે અગાઉના અહેવાલોમાં ઉઠાવવામાં આવેલા આંતરિક મતભેદોના દાવાઓને નકારી કાઢ્યા હતા. પંચના જણાવ્યા અનુસાર, તેના નિર્ણયો નિયમો અનુસાર સર્વસંમતિથી અથવા બહુમતીના આધારે લેવામાં આવ્યા હતા.

આથી એક તરફ બે ચૂંટણી કમિશનરો દ્વારા વહીવટી પ્રક્રિયા અંગે ઉઠાવવામાં આવેલા વાંધા છે, તો બીજી તરફ ચૂંટણી પંચે નિર્ણય પ્રક્રિયા નિયમો મુજબ ચાલતી હોવાનું જણાવ્યું છે. બંને બાબતોને ધ્યાનમાં રાખીને સમગ્ર મામલાને આક્ષેપો અને સત્તાવાર સ્પષ્ટતાઓના સંદર્ભમાં જોવો જરૂરી છે.

ચૂંટણી પંચની IT વ્યવસ્થા અંગે પણ વિવાદ

આ મામલો એવા સમયે સામે આવ્યો છે, જ્યારે ચૂંટણી પંચની નવી IT વ્યવસ્થા અંગે પણ અગાઉ સવાલો ઉઠાવવામાં આવ્યા હતા. *ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ*ના તપાસ અહેવાલમાં દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે સીમા ખન્ના દ્વારા તૈયાર કરાયેલી અને ચૂંટણી પંચ દ્વારા મંજૂર કરવામાં આવેલી નવી IT પ્રક્રિયાને કારણે મતદારોની યાદી (Electoral Rolls)ના ડેટાબેઝ સુધી પહોંચવાની વ્યવસ્થામાં ફેરફાર થયો હતો.

અહેવાલમાં એવો દાવો કરવામાં આવ્યો હતો કે મતદાર યાદીમાં નામ ઉમેરવા કે દૂર કરવા માટે જવાબદાર ચૂંટણી નોંધણી અધિકારીઓ (Electoral Registration Officers - EROs)ની ડેટાબેઝ સુધીની પહોંચને અસર થઈ હતી. આ મુદ્દે ચૂંટણી પંચની આંતરિક કાર્યપ્રણાલી અંગે પણ ચર્ચા શરૂ થઈ હતી.

જોકે, મતદાર યાદીના ડેટાબેઝમાં થયેલા ફેરફારો, અધિકારીઓની પહોંચ અને નવી IT વ્યવસ્થાની વાસ્તવિક અસર અંગે તમામ વિગતોને સ્વતંત્ર રીતે ચકાસવી જરૂરી છે. ચૂંટણી પંચે આંતરિક મતભેદો અંગેના દાવાઓને નકારી કાઢ્યા હતા અને પોતાના નિર્ણયો નિયમો મુજબ લેવાયા હોવાનું જણાવ્યું હતું.

હવે આગળ શું થઈ શકે?

RTI દ્વારા સામે આવેલી વિગતોને કારણે ચૂંટણી પંચના વહીવટી નિર્ણયો, અધિકારીઓ વચ્ચેના સંકલન અને ફરિયાદોની પ્રક્રિયા અંગે નવા સવાલો ઊભા થયા છે. ખાસ કરીને, બે ચૂંટણી કમિશનરોએ કરેલી રજૂઆતો મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર સુધી પહોંચાડવામાં આવી હતી તે બાબત મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

હાલમાં ઉપલબ્ધ દસ્તાવેજો મુજબ, પત્રો મળ્યાની સ્વીકૃતિ આપવામાં આવી હતી અને મામલાને સંબંધિત વિભાગોના રેકોર્ડમાં રાખવાની ભલામણ કરવામાં આવી હતી. પરંતુ આ પત્રોના આધારે કોઈ અંતિમ શિસ્તભંગ કાર્યવાહી થઈ હતી કે નહીં, તે અંગે અહેવાલમાં સ્પષ્ટ માહિતી નથી.

આ સમગ્ર ઘટનાક્રમ ચૂંટણી પંચ જેવી બંધારણીય સંસ્થામાં વહીવટી પારદર્શિતા, આંતરિક પરામર્શ અને જવાબદારીની પ્રક્રિયા અંગે ચર્ચાને વધુ વેગ આપી શકે છે.