Video: CEC ને માત્ર સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશની જેમ જ હટાવી શકાય છે, ECI એ સર્વોચ્ચ અદાલતને જણાવ્યું

ભારતના ચૂંટણી પંચ (ECI) એ — જેમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) જ્ઞાનેશ કુમાર અને બે ચૂંટણી કમિશનરોનો સમાવેશ થાય છે સુપ્રીમ કોર્ટમાં એક સંયુક્ત સોગંદનામું (એફિડેવિટ) દાખલ કર્યું છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે CEC ના કામકાજમાં અવરોધ ઊભો કરવાનો કોઈપણ પ્રયાસ કાયદાની વિરુદ્ધ હશે. ECI એ સુપ્રીમ કોર્ટને જાણ કરી છે કે CEC ને માત્ર તે જ પ્રક્રિયા દ્વારા હોદ્દા પરથી હટાવી શકાય છે જે પ્રક્રિયા સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવવા માટે લાગુ પડે છે. આ સોગંદનામું એ અરજીઓના જવાબમાં દાખલ કરવામાં આવ્યું છે, જેમાં મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમાર જે રીતે પોતાની ફરજો બજાવી રહ્યા છે, તેને પડકારવામાં આવી છે.

ECI, CEC જ્ઞાનેશ કુમાર અને ચૂંટણી કમિશનરો સંધુ તથા જોશી વતી દાખલ કરાયેલા આ સંયુક્ત સોગંદનામામાં ભારપૂર્વક કહેવામાં આવ્યું છે કે CEC ના કામકાજમાં દખલગીરી કરવાનો કોઈપણ પ્રયાસ ૨૦૨૩ના કાયદાની વિરુદ્ધ છે. લગભગ ૨૫૦ પાના ધરાવતું આ સોગંદનામું, જે સોમવારે (૨૬ ઓક્ટોબર, ૨૦૨૬) મોડી રાત્રે સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવ્યું હતું, તે સ્પષ્ટ કરે છે કે CEC ને માત્ર તે જ રીતે અને તે જ કારણોસર હોદ્દા પરથી હટાવી શકાય છે જે રીતે સુપ્રીમ કોર્ટના ન્યાયાધીશને હટાવી શકાય છે.

‘મીડિયા અહેવાલોને કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે ગણી શકાય નહીં’

સોગંદનામામાં જણાવાયું છે કે ચૂંટણી પંચની અંદર આંતરિક મતભેદો હોવાના અથવા CEC એકપક્ષીય કે સરમુખત્યારશાહી રીતે કામ કરી રહ્યા હોવાના મીડિયા અહેવાલોને કોર્ટમાં પુરાવા તરીકે સ્વીકારી શકાય નહીં. વધુમાં, તેમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે માત્ર આવા મીડિયા અહેવાલો પર આધારિત અરજીઓને સુનાવણી માટે યોગ્ય (maintainable) પણ ગણવી જોઈએ નહીં.

જ્ઞાનેશ કુમારની કામગીરી સામે પડકાર

આ સોગંદનામું મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર જ્ઞાનેશ કુમારની કામગીરીને પડકારતી અરજીઓના જવાબમાં છે. અરજદારોમાં લોકસભામાં વિરોધ પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધી અને 'ઈન્ડિયા' (INDIA) ગઠબંધનના અન્ય નેતાઓનો સમાવેશ થાય છે. અન્ય અરજદારોમાં રાકેશ કુમાર સિંહ અને વકીલ શૈલેન્દ્ર મણિ ત્રિપાઠીનો પણ સમાવેશ થાય છે.

‘એકપક્ષીય નિર્ણયો લેવાને કોઈ અવકાશ નથી’

સોગંદનામામાં સંકેત આપવામાં આવ્યો છે કે CEC અને બે ચૂંટણી કમિશનરો, સુખબીર સિંહ સંધુ અને વિવેક જોશી, સંપૂર્ણ સહમતી ધરાવે છે. તેમાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે પંચે કોઈ પણ આંતરિક નોંધ કે ફાઇલ કોઈ સમાચાર એજન્સીને જાહેર કરી નથી, કે પછી આવી કોઈ માહિતી જાહેર કરવા માટે કોઈને અધિકૃત પણ કર્યા નથી. તેમાં વધુ સ્પષ્ટતા કરવામાં આવી છે કે, કમિશનના સભ્યો વચ્ચે કોઈ મતભેદ ઊભો થાય, તો ‘મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર અને અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો (નિમણૂક, સેવાની શરતો અને કાર્યકાળ) અધિનિયમ, 2023’ની કલમ 18 અનુસાર, બહુમતીના આધારે નિર્ણયો લેવામાં આવે છે. સોગંદનામામાં જણાવવામાં આવ્યું છે કે, ભારતીય ચૂંટણી પંચ (ECI)માં એકપક્ષીય રીતે નિર્ણય લેવાને કોઈ અવકાશ નથી; તેના બદલે, નિર્ણયો વિવિધ સ્તરે ચકાસણી પ્રક્રિયામાંથી પસાર થાય છે.

સોગંદનામામાં સમજાવવામાં આવ્યું છે કે, પ્રસ્તાવો સૌપ્રથમ એક ચૂંટણી કમિશનરને, ત્યારબાદ બીજા ચૂંટણી કમિશનરને અને અંતે મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC)ને મોકલવામાં આવે છે. એકવાર મંજૂરી મળી જાય પછી, આ નિર્ણયો સંબંધિત ફાઇલોમાં નોંધવામાં આવે છે, જેના પર ચૂંટણી કમિશનરો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC)ની સહી હોય છે. ત્યારબાદ, ECI સચિવાલય આ નિર્ણય અંગે એક જાહેરનામું બહાર પાડે છે, જેનો પછીથી અમલ કરવામાં આવે છે.

કટોકટીની પરિસ્થિતિઓમાં શું થાય છે?

જોકે, ECIએ તેના સોગંદનામામાં સ્વીકાર્યું છે કે કટોકટીની પરિસ્થિતિઓમાં—ખાસ કરીને જ્યારે તાત્કાલિક યોગ્ય આદેશો જારી કરવા જરૂરી હોય અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC) કે અન્ય ચૂંટણી કમિશનરો માટે રૂબરૂ હાજર રહેવું શક્ય ન હોય—ત્યારે કમિશનના સભ્યો પાસેથી ઇલેક્ટ્રોનિક માધ્યમો દ્વારા મંજૂરી મેળવી શકાય છે. આવી મંજૂરીઓને બાદમાં સત્તાવાર ફાઇલોમાં નોંધવામાં આવે છે. સોગંદનામામાં ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે કે, મહત્વપૂર્ણ કાર્યો સીધા જ સંપૂર્ણ કમિશનના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે. ચૂંટણી પંચની બેઠકો દરમિયાન લેવાયેલા નિર્ણયો અથવા ફાઇલોમાં નોંધાયેલા નિર્ણયો પર ચૂંટણી કમિશનરો અને મુખ્ય ચૂંટણી કમિશનર (CEC)ની સહી હોય છે.