₹2700ની દવા ₹27 હજારમાં! સુપ્રીમ કોર્ટે હોસ્પિટલોની નફાખોરીને ગણાવી 'ધોળે દિવસે લૂંટ'

જ્યારે કોઈ વ્યક્તિ બીમાર પડે છે, ત્યારે તેનો એક જ ઉદ્દેશ્ય હોય છે કે ઝડપથી સાજા થવું. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે સાજા થવાની આ પ્રક્રિયામાં હોસ્પિટલો અને દવા કંપનીઓ દર્દીના ખિસ્સા પર કેવી રીતે કાતર ચલાવે છે? જ્યારે આપણે હોસ્પિટલનું લાંબુ-લચક બિલ ચૂકવીએ છીએ, ત્યારે આપણને ખ્યાલ પણ નથી હોતો કે તેમાં દવાઓ અને અન્ય સામાન પર હોસ્પિટલે કેટલો જંગી નફો કમાયો છે. તાજેતરમાં સુપ્રીમ કોર્ટ દ્વારા આ 'મેડિકલ લૂંટ' સામે કડક વલણ અપનાવવામાં આવ્યું છે. ચાલો સમજીએ કે આ આખી રમત શું છે અને દર્દીઓને કેવી રીતે નુકસાન થઈ રહ્યું છે.

દવાઓ અને સામાન પર 170% થી 1000% સુધીનો નફો!

કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટમાં સોગંદનામું રજૂ કરીને સ્વીકાર્યું છે કે હોસ્પિટલો દવાઓ પર 170% થી 700% કે તેથી વધુ માર્જિન કમાય છે. જ્યારે મેડિકલ સામાન (જેમ કે સિરીંજ, ગ્લોવ્ઝ વગેરે) પર આ નફો 100% થી 1000% સુધીનો હોય છે. સુનાવણી દરમિયાન જસ્ટિસ મહેતાએ એક ચોંકાવનારું ઉદાહરણ આપ્યું હતું: કેન્સરની એક દવા હોસ્પિટલને માત્ર 2700 રૂપિયામાં મળે છે, પરંતુ દર્દીને તે 27000 રૂપિયાની MRP પર વેચવામાં આવે છે. તેમણે આ 10 ગણા તફાવતને Broad Daylight Dacoity (જાહેરમાં લૂંટ) ગણાવી હતી અને સરકારને આ પ્રકારના મસમોટા પ્રોફિટ માર્જિન પર તાત્કાલિક લગામ લગાવવા કડક આદેશ આપ્યા હતા.

દર વર્ષે 6.3 કરોડ ભારતીયો ગરીબી રેખા નીચે ધકેલાઈ જાય છે!

હોસ્પિટલો જથ્થાબંધમાં દવાઓ ખરીદે છે અને કંપનીઓ તેમને મોટું ડિસ્કાઉન્ટ આપે છે. પરંતુ હોસ્પિટલો આ ફાયદો દર્દીઓને આપવાને બદલે તેમને મહત્તમ છૂટક કિંમતે (MRP) જ બધું વેચે છે. સરકારે સંસદમાં કબૂલ્યું છે કે આવા મોંઘા તબીબી ખર્ચને કારણે દર વર્ષે લગભગ 6.3 કરોડ ભારતીયો ગરીબી રેખા નીચે ધકેલાઈ જાય છે.

બિલિંગમાં તફાવત અને ભેદભાવ

સરકારી યોજનાઓ અને વીમા કંપનીઓ હોસ્પિટલો સાથે પહેલાથી જ સારવારનું પેકેજ નક્કી કરી લે છે, જેમાં બધી સામગ્રીનો ખર્ચ સામેલ હોય છે. પરંતુ જ્યારે કોઈ દર્દી પોતાના ખર્ચે સ્વતંત્ર રીતે સારવાર કરાવે છે, ત્યારે તેને તબીબી સામાન અને દવાઓ માટે અલગથી MRP પર જ બિલ આપવામાં આવે છે. જેનાથી દર્દીઓ પર આર્થિક બોજ ખૂબ વધી જાય છે.

દવાઓ અને તબીબી પુરવઠા પર કેટલું માર્જિન વસૂલવામાં આવે છે?

• કેન્સર દવાઓ સહિત કેટલીક દવાઓ પર માર્જિન - 170% થી 700%+
• હોસ્પિટલના તબીબી પુરવઠા પર માર્જિન - 100% થી 1,000%+
• *સ્ત્રોત: સુપ્રીમ કોર્ટમાં કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા દાખલ કરાયેલ સોગંદનામું

સરકાર શું પગલાં લઈ રહી છે?

ભારતમાં દવાના ભાવ નિયંત્રિત કરવાનું કામ નેશનલ ફાર્માસ્યુટિકલ પ્રાઇસિંગ ઓથોરિટી (NPPA) કરે છે.

• 23 જૂન, 2026 સુધીમાં સરકારે 935 જરૂરી દવાઓ માટે મહત્તમ કિંમતો (ટોચમર્યાદા) નક્કી કરી દીધી છે. આ ઉપરાંત 3805 નવી દવાઓની છૂટક કિંમતો પણ નિયંત્રિત કરી છે.
• જે દવાઓ સીધા નિયંત્રણમાં નથી, તેના ભાવ ઉત્પાદકો 12 મહિનામાં 10% થી વધુ વધારી શકતા નથી.
• 9 નવેમ્બર, 2026 થી કેન્સરની 137 દવાઓ પર ટ્રેડ માર્જિન 30% સુધી મર્યાદિત કરવાનો નિર્ણય લેવાયો છે. જેનાથી આ દવાઓની કિંમતોમાં 70% સુધીનો ઘટાડો થવાનો અંદાજ છે.
• સુપ્રીમ કોર્ટે પણ દર્દીઓને રાહત આપવા માટે દવાઓ અને મેડિકલ સામાન પર એકસમાન 16% માર્જિન કેપ (નફાની મર્યાદા) લગાવવાનું સૂચન કર્યું છે.

હોસ્પિટલો પર સીધું નિયંત્રણ કેમ મુશ્કેલ છે?

• આરોગ્ય અને હોસ્પિટલો એ મુખ્યત્વે રાજ્યોના અધિકારક્ષેત્ર હેઠળ આવે છે, જ્યારે કેન્દ્ર સરકાર માત્ર દવાના ભાવ નિયંત્રિત કરે છે.
• બીજો મોટો પડકાર એ છે કે હોસ્પિટલો દર્દીઓને સમગ્ર સારવારનું 'પેકેજ બિલ' પકડાવી દે છે. જો સરકાર મેડિકલ સામાનના ભાવ પર નિયંત્રણ લાવે, તો હોસ્પિટલો સર્જનની ફી કે રૂમ ચાર્જમાં વધારો કરીને તેની ભરપાઈ કરી લે તેવી ભીતિ છે.
• હોસ્પિટલો એવો બચાવ કરે છે કે સરકારી યોજનાઓ અને વીમા કંપનીઓ તરફથી તેમને ચૂકવણીમાં ઘણો વિલંબ થાય છે.

દર્દીઓએ શું સાવચેતી રાખવી જોઈએ?

• આઇટમાઇઝ્ડ બિલ માંગો: હોસ્પિટલ પાસેથી હંમેશાં એવું બિલ માંગો જેમાં દરેક વસ્તુ અને દવાની અલગ-અલગ કિંમત દર્શાવેલી હોય.
• કિંમતો સરખાવો: બિલમાં દવાનું નામ, જથ્થો અને MRP બરાબર ચેક કરો.
• પોર્ટલનો ઉપયોગ: તમે NPPA ના 'Pharma Sahi Daam' (ફાર્મા સહી દામ) પોર્ટલ પર દવાની સાચી કિંમત ચકાસી શકો છો.
• ફરિયાદ કરો: જો તમને લાગે કે સરકારી મર્યાદા કરતા વધુ કિંમત વસૂલવામાં આવી રહી છે, તો તમે બિલ અને દવાના પેકિંગ સાથે સંબંધિત અધિકારીઓને ફરિયાદ કરી શકો છો.

સરકાર હાલમાં વ્યાપક નિયંત્રણ લાવતા પહેલા ડેટા ભેગો કરી રહી છે. પરંતુ ત્યાં સુધી દર્દીઓ અને તેમના પરિવારોના હિતમાં એ જ છે કે તેઓ પોતાના અધિકારો પ્રત્યે જાગૃત રહે.

દવાઓના ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે શું કરવામાં આવ્યું છે?

• 935 દવા ફોર્મ્યુલેશન માટે મહત્તમ કિંમત નક્કી કરવામાં આવી છે
• 137 કેન્સર દવાઓ પર ટ્રેડ માર્જિન મર્યાદા લાદવામાં આવી છે
• કેન્સર દવાઓ પર મહત્તમ ટ્રેડ માર્જિન 30% પર ચિહ્નિત થયેલ છે
• MRPમાં 70% ઘટાડાનો સરકારનો અંદાજ
• નોંધ: 137 કેન્સર દવાઓના સુધારેલા ભાવ 9 નવેમ્બર, 2026થી અમલમાં આવશે. સ્ત્રોત: રસાયણ અને ખાતર મંત્રાલય, PIB, અને NPPA.