મનમોહન સરકાર વખતે પણ જાતિ આધારિત વસ્તીગણતરી કરવામાં આવી હતી, તો પછી આંકડા કેમ જાહેર ન થયા?

વિપક્ષ લાંબા સમયથી જાતિ ગણતરીની માંગ કરી રહ્યો છે. હવે એનડીએના સહયોગી જેડીયુએ પણ વિપક્ષ સાથે હાથ મિલાવ્યા છે. જેડીયુએ એમ પણ કહ્યું છે કે સંસદીય સમિતિમાં ચર્ચા માટે જાતિ આધારિત વસ્તી ગણતરીનો સમાવેશ કરવામાં આવે. આઝાદી પછી, ભારત સરકારે ક્યારેય જાતિ ગણતરી હાથ ધરી નથી. જો કે યુપીએ સરકારે વસ્તી ગણતરી દરમિયાન જાતિઓનો ડેટા એકત્રિત કર્યો હતો, પરંતુ તે આજદિન સુધી સાર્વજનિક કરી શકાયો નથી.

શા માટે સરકારે સામાજિક-આર્થિક કાસ્ટ સેન્સસ (SECC) હાથ ધર્યું?

યુપીએ 2 દરમિયાન, જ્યારે સરકાર ગરીબો માટે તેની યોજનાઓનો વિસ્તાર કરવા માંગતી હતી, ત્યારે તેણે ગરીબીનું સ્તર શોધવા માટે શહેરી અને ગ્રામીણ બંને વિસ્તારોમાં સામાજિક આર્થિક જાતિ ગણતરી હાથ ધરવાનું નક્કી કર્યું. આમાં, કેટલાક નિયમો નક્કી કરવામાં આવ્યા હતા, જેના હેઠળ કેટલાક વિભાગો આપોઆપ ગરીબોની સૂચિમાં સામેલ થવાના હતા. જો કુટુંબ પાસે કાર અને ત્રણ રૂમનું કાયમી મકાન હોય, તો તે સીધા જ ગરીબી રેખામાંથી બાકાત થઈ ગયા હતા. જ્યારે સિંગલ મધર અને મેન્યુઅલ સફાઈ કામદારોને ગરીબી રેખા નીચેની યાદીમાં રાખવાના હતા. તેનો મુખ્ય ઉદ્દેશ પરિવારોનું સામાજિક-આર્થિક સ્તર નક્કી કરવાનો હતો. તે જ સમયે, તેમની જાતિ પણ આર્થિક અને સામાજિક દરજ્જાના આધારે નક્કી કરવાની હતી.

કેન્દ્ર સરકારે 2011ની વસ્તી ગણતરીમાં જાતિનો સમાવેશ કેવી રીતે કર્યો?

27 મે 2010ના રોજ મળેલી બેઠકમાં કોંગ્રેસ હાઈકમાન્ડે નિર્ણય લીધો હતો કે 2011ની વસ્તી ગણતરીની સાથે જાતિના આધારે પણ ડેટા એકત્રિત કરવામાં આવે. આનાથી સામાજિક અને રાજકીય સ્તરે તથ્યપૂર્ણ માહિતી બહાર આવશે. જોકે, આ વસ્તી ગણતરીમાં માત્ર ગણતરી જ થવાની હતી. જાતિના આધારે કોઈની સામાજિક અને આર્થિક સ્થિતિ વિશેની માહિતી જાહેર કરવા અંગે અગાઉ કોઈ કરાર ન હતો. આ પછી તત્કાલિન વડાપ્રધાન ડૉ.મનમોહન સિંહે તત્કાલિન નાણામંત્રી પ્રણવ મુખર્જીના નેતૃત્વમાં કેટલાક મંત્રીઓને આ કામ સોંપ્યું હતું.

વસ્તી ગણતરીની કામગીરી શરૂ થઈ ગઈ હતી ત્યારે આ નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો. સરકારે 2011ની વસ્તી ગણતરી માટે 2200 કરોડ રૂપિયા ફાળવ્યા હતા. એનસી સક્સેનાની આગેવાની હેઠળના જૂથે પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો કે કેટલીક શ્રેણીઓને ઓટોમેટિક બીપીએલમાં રાખવામાં આવે અને કેટલીકને બાકાત રાખવામાં આવે. જમીન, વાહનો, ખેતીના સાધનો અને આવકવેરાના આધારે આ નિર્ણય લેવાનો હતો. તે જ સમયે, આદિવાસીઓ, મહાદલિતો, એકલ મહિલા, અપંગ અને ઘરવિહોણાને ઓટોમેટિક BPL કેટેગરીમાં સામેલ કરવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી. આ સિવાય અન્ય લોકોનો નિર્ણય જાતિ, સમુદાય, ધર્મ, કામ, શિક્ષણ અને ઘરના વડાની ઉંમરના આધારે કરવાનો હતો.

ટીકાકારોએ કહ્યું કે એનસી સક્સેનાનો આ પ્રસ્તાવ વાસ્તવિક ગરીબોને ઓળખવામાં અસરકારક રહેશે નહીં. જેના કારણે એસસી અને એસટીમાં ગરીબોની ઓળખ થઈ શકશે નહીં. જ્યારે ધોબી, કુંભાર, વાળંદ, સફાઈ કામદારો અને વણકરોને આ વસ્તી ગણતરીમાં માત્ર બે પોઈન્ટ મળશે. આવી સ્થિતિમાં એસસી અને એસટીની ગણતરી અલગ-અલગ કરવાનો નિર્ણય લેવામાં આવ્યો હતો.

2011ની વસ્તી ગણતરી ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રાલયની જવાબદારી હતી. શહેરી વિસ્તારોની વસ્તી ગણતરી શહેરી વિકાસ મંત્રાલયને સોંપવામાં આવી હતી. જાતિ ગણતરીનું કામ ગૃહ મંત્રાલય, રજિસ્ટ્રાર જનરલ ઑફ ઈન્ડિયા અને સેન્સસ કમિશનરને સોંપવામાં આવ્યું હતું. સામાજિક આર્થિક જાતિ ગણતરીનો ડેટા મંત્રાલયોને જાહેર કરવાનો હતો. જો કે, જાતિની વસ્તી ગણતરીના આંકડા જાહેર કરવા પર પ્રતિબંધ મૂકવામાં આવ્યો હતો. કેટલાક અધિકારીઓના મતે, લોકો પાસે જાતિ જાહેર કરવાની અલગ-અલગ રીત હતી. કેટલાક લોકોએ પેટા જાતિનું વર્ણન કર્યું અને કેટલાક લોકોએ સમુદાયના આધારે જાતિનું વર્ણન કર્યું. આ પછી, 2022 માં, સામાજિક ન્યાય મંત્રાલયે સંસદમાં કહ્યું હતું કે હાલમાં જાતિ આધારિત ડેટા જાહેર કરવાનો કોઈ પ્રસ્તાવ નથી. એનડીએ સરકારે અરવિંદ પનાગરિયાની અધ્યક્ષતામાં એક સમિતિની રચના કરી હતી જેથી જાતિના આંકડાઓને વસ્તી ગણતરીમાંથી અલગ કરી શકાય. જો કે, આ ડેટા હજુ જાહેર થઈ શક્યો નથી.