ભારતમાં ૧.૨ કરોડ બાળકો નશાના સેવનની ચપેટમાં, સર્વેમાં ચોંકાવનારું તારણ

બાળકોને રાષ્ટ્રનું ભવિષ્ય માનવામાં આવે છે, પરંતુ આ ભવિષ્ય જ આજે નશાની લતમાં ફસાઈ રહ્યું છે. સૌથી ચિંતાજનક બાબત એ છે કે નશાનો ઉપયોગ ઘણીવાર પુખ્ત વયે નહીં, પરંતુ ખૂબ નાની ઉંમરે શરૂ થઈ જાય છે. આ વિષય પરના અહેવાલો અનુસાર, દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે લગભગ ૧.૨ કરોડ (૧૨ મિલિયન) બાળકો નશાના સેવનને લગતી સમસ્યાઓથી પ્રભાવિત છે. આ આંકડો બાળકોમાં નશાની સમસ્યાની ગંભીરતાને સ્પષ્ટ કરે છે.
કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા જાહેર કરાયેલા આંકડા મુજબ, ૨૦૧૮માં હાથ ધરવામાં આવેલા દેશના પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાંથી જાણવા મળ્યું હતું કે આશરે ૧.૨ કરોડ (૧૨ મિલિયન) બાળકો નશીલા પદાર્થોના સેવનને લગતી સમસ્યાઓથી પ્રભાવિત હતા. સામાજિક ન્યાય અને અધિકારીતા મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, દિલ્હી સ્થિત એઈમ્સ (AIIMS) ના 'નેશનલ ડ્રગ ડિપેન્ડન્સ ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર' (NDDTC) દ્વારા ૨૦૧૮માં ભારતમાં નશીલા પદાર્થોના સેવન અંગે આ પ્રથમ રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ કરવામાં આવ્યું હતું. આ અહેવાલ ફેબ્રુઆરી ૨૦૧૯માં જાહેર કરવામાં આવ્યો હતો.
૧૦ શહેરોમાં ૫,૯૨૦ બાળકો વચ્ચે હાથ ધરવામાં આવેલો સર્વેક્ષણ
એક અન્ય અહેવાલમાં *'ધ નેશનલ મેડિકલ જર્નલ ઓફ ઈન્ડિયા'* (The National Medical Journal of India) માં પ્રકાશિત થયેલા એક અભ્યાસનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે, જેમાં ૧૦ શહેરોના ૫,૯૨૦ શાળાકીય વિદ્યાર્થીઓને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. સહભાગીઓમાં ધોરણ ૮, ૯, ૧૧ અને ૧૨ ના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ થતો હતો. અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે ૧૫.૧% વિદ્યાર્થીઓએ તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ક્યારેક ને ક્યારેક કોઈને કોઈ પ્રકારના નશીલા પદાર્થનો ઉપયોગ કર્યો હતો, જ્યારે ૭.૨% વિદ્યાર્થીઓએ સર્વેક્ષણના ૩૦ દિવસ પહેલાં આવા પદાર્થોનું સેવન કર્યું હતું. આ બાળકોમાં તમાકુ, આલ્કોહોલ, ગાંજો (કેનાબીસ) અને અન્ય નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગ અંગેના આંકડા પણ રજૂ કરવામાં આવ્યા હતા.
નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગમાં ઘરના વાતાવરણની ભૂમિકા
અગાઉના એક રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણમાં ૩૬ રાજ્યો અને કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોના ૧૮૬ જિલ્લાઓમાં લગભગ ૨,૦૦,૦૦૦ પરિવારોને આવરી લેવામાં આવ્યા હતા. તેમાં ૧૦ થી ૭૫ વર્ષની વયના ૪,૭૩,૦૦૦ થી વધુ વ્યક્તિઓ પાસેથી માહિતી એકત્ર કરવામાં આવી હતી. દરમિયાન, શાળાએ જતા કિશોરો પર કેન્દ્રિત એક અલગ રાષ્ટ્રીય અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું કે, આવા બાળકોના લગભગ ૪૦% પરિવારોમાં, ઓછામાં ઓછો એક સભ્ય તમાકુ અથવા આલ્કોહોલનો ઉપયોગ કરે છે. આ સૂચવે છે કે બાળકની આસપાસનું વાતાવરણ પણ તેને નશીલા પદાર્થોના સંપર્કમાં આવવાનું જોખમ ઊભું કરી શકે છે. જે સરેરાશ ઉંમરે બાળકોએ પ્રથમ વખત આવા પદાર્થોનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કર્યું, તે ૧૨.૯ વર્ષ હોવાનું જણાયું હતું.
સર્વેક્ષણોના મુખ્ય તારણો:
૧૨ મિલિયન (૧.૨ કરોડ) બાળકો: ૨૦૧૮ના રાષ્ટ્રીય સર્વેક્ષણ મુજબ, આટલી મોટી સંખ્યામાં બાળકો નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગને લગતી સમસ્યાઓ (substance use disorders) થી પ્રભાવિત હતા.
૧૫.૧% વિદ્યાર્થીઓ: ૧૦ શહેરોમાં શાળાકીય સ્તરે કરવામાં આવેલા સર્વેક્ષણમાં, આટલા ટકા વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમણે તેમના જીવનકાળ દરમિયાન ક્યારેક ને ક્યારેક કોઈ નશીલા પદાર્થનો ઉપયોગ કર્યો છે.
૭.૨% વિદ્યાર્થીઓ: આ વિદ્યાર્થીઓએ સર્વેક્ષણના ૩૦ દિવસ પહેલાંના સમયગાળામાં કોઈ નશીલા પદાર્થનો ઉપયોગ કર્યો હતો.
૪૦% પરિવારો: આટલા પ્રમાણમાં વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું હતું કે તેમના પરિવારના ઓછામાં ઓછા એક સભ્ય તમાકુ અથવા આલ્કોહોલનો ઉપયોગ કરે છે. ૧૨.૯ વર્ષની ઉંમર: આ તે સરેરાશ ઉંમર છે જ્યારે બાળકો પ્રથમ વખત કોઈ પણ પ્રકારના નશીલા પદાર્થનો ઉપયોગ કરવાનું શરૂ કરે છે. સરેરાશ ૧૪ વર્ષની વયના બાળકો પર કરવામાં આવેલો સર્વેક્ષણ
આ અભ્યાસ AIIMS (એઈમ્સ) સ્થિત 'નેશનલ ડ્રગ ડિપેન્ડન્સ ટ્રીટમેન્ટ સેન્ટર' (NDDTC) સહિત વિવિધ સંસ્થાઓના સંશોધકો દ્વારા હાથ ધરવામાં આવ્યો હતો. તેમાં દેશભરના ૧૦ શહેરોનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો: બેંગલુરુ, ચંદીગઢ, દિલ્હી, ડિબ્રુગઢ, હૈદરાબાદ, ઇમ્ફાલ, જમ્મુ, લખનૌ, મુંબઈ અને રાંચી. આ સર્વેક્ષણમાં સરેરાશ ૧૪.૭ વર્ષની વયના કુલ ૫,૯૨૦ શાળાકીય વિદ્યાર્થીઓએ ભાગ લીધો હતો; જેમાંથી ૫૨.૪% છોકરાઓ હતા. આ અભ્યાસમાં સરકારી, ખાનગી અને ગ્રામીણ શાળાઓના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ કરવામાં આવ્યો હતો. આ સંશોધન માટેનો ડેટા મે ૨૦૧૮ અને જૂન ૨૦૧૯ની વચ્ચે એકત્રિત કરવામાં આવ્યો હતો.
સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા પદાર્થો
અભ્યાસમાં જાણવા મળ્યું છે કે બાળકોમાં તમાકુ અને આલ્કોહોલ (દારૂ) સૌથી વધુ ઉપયોગમાં લેવાતા પદાર્થો હતા. સર્વેક્ષણ પહેલાના ૧૨ મહિનામાં, ૪% વિદ્યાર્થીઓએ તમાકુનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને ૩.૮% વિદ્યાર્થીઓએ આલ્કોહોલનું સેવન કર્યું હતું. ઓપિયોઇડ્સ (Opioids) માં અમુક એવી દર્દ નિવારક દવાઓનો સમાવેશ થાય છે, જેનો દુરુપયોગ થઈ શકે છે અથવા નશાના હેતુથી ડૉક્ટરની સલાહ વિના લઈ શકાય છે. ઇન્હેલન્ટ્સ (Inhalants) માં ગુંદર, દ્રાવકો (solvents) અથવા અન્ય રસાયણોને સૂંઘવા જેવી પ્રવૃત્તિઓનો સમાવેશ થાય છે. સર્વેક્ષણ પહેલાના ૩૦ દિવસોમાં, ૩.૩% વિદ્યાર્થીઓએ તમાકુનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને ૨% વિદ્યાર્થીઓએ આલ્કોહોલનું સેવન કર્યું હતું.
પદાર્થ ઉપયોગ
તમાકુ ૪%
આલ્કોહોલ ૩.૮%
ઓપિયોઇડ્સ ૨.૮%
કેનાબીસ/ગાંજો ૨%
ઇન્હેલન્ટ્સ ૧.૯%
શામક દવાઓ (ઊંઘની ગોળીઓ) ૦.૬%
ઘરમાં નશીલા પદાર્થોના ઉપયોગનું વાતાવરણ પણ બાળકો માટે જોખમ ઊભું કરે છે
આ અભ્યાસનું એક મહત્વનું પાસું પરિવાર સાથે સંબંધિત છે. લગભગ ૪૦ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું કે તેમના પરિવારના કોઈ સભ્ય તમાકુનો ઉપયોગ કરે છે. આટલા જ પ્રમાણમાં વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું કે તેમના પરિવારના કોઈ સભ્ય આલ્કોહોલનું સેવન કરે છે. વધુમાં, ૮.૨ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ ઉલ્લેખ કર્યો કે તેમના પરિવારના કોઈ સભ્ય ગાંજો કે કેનાબીસનો ઉપયોગ કરે છે, જ્યારે ૩.૯ ટકા વિદ્યાર્થીઓએ જણાવ્યું કે તેમના પરિવારના કોઈ સભ્ય ઓપિયોઇડ્સનો ઉપયોગ કરે છે.
માનસિક સ્વાસ્થ્ય પર નશીલા પદાર્થોના સેવનની અસર
સર્વેક્ષણમાં જાણવા મળ્યું છે કે છોકરીઓની સરખામણીમાં છોકરાઓમાં નશીલા પદાર્થોના સેવનનું પ્રમાણ વધુ હતું. આ ઉપરાંત, ઉચ્ચ ધોરણોમાં ભણતા વિદ્યાર્થીઓમાં આવા પદાર્થોના સેવનની શક્યતા વધુ જોવા મળી હતી. અભ્યાસનું એક ચિંતાજનક તારણ એ પણ હતું કે જે બાળકોએ છેલ્લા એક વર્ષમાં નશીલા પદાર્થોનો ઉપયોગ કર્યો હતો, તેમનામાં ભાવનાત્મક તકલીફો, વર્તણૂક સંબંધી સમસ્યાઓ અને અતિસક્રિયતા (હાયપરએક્ટિવિટી)નું પ્રમાણ વધુ જોવા મળ્યું હતું. નશીલા પદાર્થોના સેવનની શરૂઆતની સરેરાશ ઉંમર ૧૨.૯ વર્ષ હતી; જ્યારે શ્વાસ દ્વારા લેવાતા નશીલા પદાર્થો (ઇન્હેલન્ટ્સ)ના કિસ્સામાં આ સરેરાશ ઉંમર ૧૧.૩ વર્ષ જેટલી ઓછી હતી.
નશીલા પદાર્થોના સેવનને રોકવા માટે સરકારે કયા પગલાં લીધાં છે?
બાળકો અને યુવાનોને નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગથી બચાવવા માટે, સરકારે ૧૫ ઓગસ્ટ, ૨૦૨૦ના રોજ 'નશા મુક્ત ભારત અભિયાન' શરૂ કર્યું. શરૂઆતમાં ૨૭૨ જિલ્લાઓમાં લાગુ કરાયેલું આ અભિયાન ઓગસ્ટ ૨૦૨૩માં દેશના તમામ જિલ્લાઓ સુધી વિસ્તૃત કરવામાં આવ્યું હતું. આ પહેલ હેઠળ, શાળાઓ અને શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાગૃતિ કાર્યક્રમો યોજવામાં આવે છે, જેમાં બાળકો અને યુવાનોને નશીલા પદાર્થોના સેવનથી થતી હાનિકારક અસરો વિશે માહિતગાર કરવામાં આવે છે.
સરકારના જણાવ્યા અનુસાર, ૧૦ નવેમ્બર, ૨૦૨૬ સુધીમાં આ અભિયાન ૧૪.૩૩ કરોડ (૧૪૩.૩ મિલિયન)થી વધુ યુવાનો સુધી પહોંચ્યું છે. દરમિયાન, ૨૦૨૬-૨૭ના કેન્દ્રીય બજેટમાં 'નેશનલ એક્શન પ્લાન ફોર ડ્રગ ડિમાન્ડ રિડક્શન' (NAPDDR) માટે ₹૩૩૩ કરોડની ફાળવણી કરવામાં આવી છે, જેનો ઉદ્દેશ્ય નશીલા પદાર્થોના દુરુપયોગ સામે લડવાનો છે. આ પહેલાં, ૨૦૨૫-૨૬ માટે ₹૪૨૦ કરોડનો સુધારેલો બજેટ અંદાજ નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો, જ્યારે ૨૦૨૪-૨૫ના નાણાકીય વર્ષમાં આ યોજના પાછળ ₹૨૬૮.૩૨ કરોડનો ખર્ચ કરવામાં આવ્યો હતો.












