ઓક્સફોર્ડ અને કેમ્બ્રિજ કરતા પણ 600 વર્ષ જૂની છે નાલંદા યુનિવર્સિટી, જાણો ખિલજીએ કેમ લગાવી આગ?
લગભગ 800 વર્ષની લાંબી રાહ બાદ નાલંદા યુનિવર્સિટી તેના જૂના સ્વરૂપમાં
લગભગ 800 વર્ષની લાંબી રાહ બાદ નાલંદા યુનિવર્સિટી તેના જૂના સ્વરૂપમાં પરત ફરી રહી છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ નાલંદા યુનિવર્સિટીના નવા કેમ્પસનું ઉદઘાટન કર્યું છે. નવા કેમ્પસના ઉદઘાટનના સમાચાર અને નવી તસવીરો વચ્ચે તેના ઈતિહાસની પણ વાત થઈ રહી છે. હકીકતમાં, વિશ્વની પહેલી રેસિડેન્શિયલ યુનિવર્સિટી નાલંદા પોતાની સાથે એટલો પ્રાચીન ઇતિહાસ ધરાવે છે કે તેના વિશે ઘણા પુસ્તકો લખવામાં આવ્યા છે. એવું કહેવાય છે કે, જ્યારે વિશ્વમાં વિશ્વવિદ્યાલયોનું નિર્માણ થવાનું શરૂ થયું ત્યારે નાલંદાએ પોતાનો સો વર્ષનો વારસો બનાવી લીધો હતો. આજે નવા કેમ્પસના ઉદઘાટન પ્રસંગે નાલંદાના ઇતિહાસ વિશે જાણીએ. યુનિવર્સિટીનો ઈતિહાસ શું છે, અહીં કયા મહાન લોકોએ અભ્યાસ કર્યો છે અને નાલંદા કેવા પ્રકારના અભ્યાસ માટે જાણીતી હતી.
કેટલા વર્ષ જૂની છે નાલંદા યુનિવર્સિટી?
જ્યારે પણ વિશ્વની ટોચની યુનિવર્સિટીઓની વાત થાય છે ત્યારે ઓક્સફોર્ડ અને કેમ્બ્રિજનું નામ પહેલા મનમાં આવે છે. પરંતુ, નાલંદા યુનિવર્સિટી તેના કરતા ઘણી વહેલી બની છે. નાલંદા ત્રણ શબ્દોથી બનેલું છે - ના, આલમ અને દા. તેનો અર્થ થાય છે એવી ભેટ જેની કોઈ મર્યાદા નથી. તે 5મી સદીમાં ગુપ્તકાળ દરમિયાન બનાવવામાં આવી હતી અને 7મી સદી સુધીમાં તે એક મહાન યુનિવર્સિટી બની ગઈ હતી. તે એક વિશાળ બૌદ્ધ મઠનો ભાગ હતો અને કહેવાય છે કે, તેની હદ લગભગ 57 એકર હતી. આ સિવાય ઘણા રિપોર્ટ્સમાં આનાથી પણ મોટી હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. કેટલાક રેકોર્ડ્સ અનુસાર, તે કેરીના બગીચા પર બાંધવામાં આવ્યું હતું, જે ગૌતમ બુદ્ધને કેટલાક વેપારીઓ દ્વારા આપવામાં આવ્યું હતું.
19મી સદીમાં જાણવા મળ્યું
આધુનિક વિશ્વને 19મી સદી દરમિયાન તેના વિશે જાણવા મળ્યું. આ યુનિવર્સિટી ઘણી સદીઓ સુધી ભૂગર્ભમાં દટાયેલી હતી. 1812માં બિહારમાં સ્થાનિક લોકોને બૌદ્ધિક મૂર્તિઓ મળી હતી, ત્યારબાદ ઘણા વિદેશી ઇતિહાસકારોએ તેનો અભ્યાસ કર્યો હતો. આ પછી આ વિશે ખબર પડી.
કોણ ભણવા આવ્યા?
નાલંદા યુનિવર્સિટી ખાસ હતી કારણ કે, મહાન શિક્ષકોએ સમયાંતરે અહીં ભણાવ્યું હતું. આ મહાન શિક્ષકોમાં નાગાર્જુન, બુદ્ધપાલિત, શાંતરક્ષિત અને આર્યદેવના નામ સામેલ છે. જો આપણે અહીં ભણતા લોકો વિશે વાત કરીએ તો ઘણા દેશોમાંથી લોકો અહીં ભણવા આવતા હતા. પ્રખ્યાત ચાઇનીઝ પ્રવાસીઓ અને વિદ્વાનો હ્યુએન ત્સાંગ, ફા હિએન અને ઇટ્સિંગે પણ અહીં અભ્યાસ કર્યો હતો. હ્યુએન ત્સંગ નાલંદાના આચાર્ય શીલભદ્રના શિષ્ય હતા. હ્યુએન ત્સાંગે નાલંદા યુનિવર્સિટીમાં 6 વર્ષ સુધી કાયદાનો અભ્યાસ કર્યો.
કેટલું વિશાળ હતું કેમ્પસ
આ યુનિવર્સિટીની ભવ્યતા એટલી હતી કે, તેમાં 300 રૂમ, 7 મોટા ઓરડા અને અભ્યાસ માટે 9 માળની લાઇબ્રેરી હતી. ઉપરાંત, તે ઘણા એકરમાં ફેલાયેલું હતું. અહીં દરેક વિષયના ઊંડાણપૂર્વક અભ્યાસ માટે 9 માળની લાઇબ્રેરી બનાવવામાં આવી હતી, જેમાં 90 લાખથી વધુ પુસ્તકો રાખવામાં આવ્યા હતા. કહેવાય છે કે, જ્યારે તેને આગ લગાડવામાં આવી ત્યારે તેની લાયબ્રેરી 3 મહિના સુધી સળગતી રહી, તેના પરથી તમે કલ્પના કરી શકો છો કે તેમાં કેટલા પુસ્તકો હશે. આ યુનિવર્સિટીની કહાણી કહે છે કે, ભારતનું જ્ઞાન સદીઓથી વિશ્વને પ્રકાશિત કરી રહ્યું છે. આ સિવાય કેટલાક રેકોર્ડમાં કહેવામાં આવ્યું છે કે, પહેલો હુમલો અલ ચીન નુથી થયો હતો.
શું શીખવવામાં આવતું હતું?
આ યુનિવર્સિટીને જ્ઞાનનો ભંડાર માનવામાં આવે છે. ધાર્મિક ગ્રંથો સિવાય અહીં સાહિત્ય, ધર્મશાસ્ત્ર, તર્કશાસ્ત્ર, ચિકિત્સા, તત્વજ્ઞાન, ખગોળશાસ્ત્ર જેવા અનેક વિષયો ભણાવવામાં આવતા હતા, એવું કહેવાય છે કે, તે સમયે જે વિષયો અહીં ભણાવવામાં આવતા હતા તે બીજે ક્યાંય ભણાવવામાં આવતા ન હતા. આ યુનિવર્સિટી 700 વર્ષ સુધી વિશ્વને જ્ઞાનના માર્ગ પર લઈ જતી હતી.
વિનાશની કહાણી શું છે?
જોકે, નાલંદાને ઘણી મુશ્કેલીઓનો સામનો કરવો પડ્યો હતો. તેની 700 વર્ષની લાંબી સફર પછી, બખ્તિયાર ખિલજીએ 12મી સદીમાં તેના પર હુમલો કરીને તેને બાળી નાખી. કહેવાય છે કે, એક વખત બખ્તિયાર ખિલજી બહુ બીમાર પડી ગયો. તે પછી તેની ઘણી રીતે સારવાર કરવામાં આવી અને તેના વિશે ઘણી વાર્તાઓ છે. કહેવાય છે કે, તેની સારવારથી નારાજ થયા બાદ ખિલજીએ ગુસ્સામાં તેને આગ લગાવી દીધી હતી.
