ભારતમાં દર વર્ષે બગડે છે $13 અબજનું ખાદ્ય ઉત્પાદન, હવામાન પરિવર્તનથી વધી રહ્યું છે સંકટ; ફળો-શાકભાજીનો 40% બગાડ

ભારતમાં હવામાન પરિવર્તન (Climate Change) અને કોલ્ડ સ્ટોરેજની અપૂરતી સુવિધાઓને કારણે ખાદ્ય ઉત્પાદનનો મોટો જથ્થો દર વર્ષે બગડી રહ્યો છે. એક નવા અહેવાલ અનુસાર, દેશમાં દર વર્ષે આશરે 13 અબજ ડોલર (લગભગ ₹1.16 લાખ કરોડ)નું ખાદ્ય ઉત્પાદન યોગ્ય સંગ્રહ અને પરિવહન વ્યવસ્થાના અભાવે વેડફાઈ જાય છે. બીજી તરફ, ફળો અને શાકભાજીના ભાવમાં વધારો થવાથી સામાન્ય પરિવારોના બજેટ પર પણ દબાણ વધી રહ્યું છે. ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સ (Climate Trends) દ્વારા 4 નવેમ્બરે જાહેર કરવામાં આવેલા 'ફ્રોમ રિસ્ક ટુ રેઝિલિયન્સ' (From Risk to Resilience) નામના અહેવાલમાં આ ચિંતાજનક સ્થિતિ સામે આવી છે. અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે અતિશય ગરમી, અનિયમિત વરસાદ અને સંગ્રહની નબળી વ્યવસ્થાને કારણે ભારતની ખાદ્ય સપ્લાય ચેઇન (Food Supply Chain) પર જોખમ વધી રહ્યું છે.

40 ટકા ફળો અને શાકભાજી ગ્રાહકો સુધી પહોંચતાં પહેલાં બગડે છે

અહેવાલ અનુસાર, ભારતમાં માત્ર 4 ટકા તાજા કૃષિ ઉત્પાદનને જ કોલ્ડ ચેઇન (Cold Chain) સુવિધા ઉપલબ્ધ છે. પરિણામે બાકીના મોટા જથ્થાને સંગ્રહ અને પરિવહન દરમિયાન બગડવાનો ખતરો રહે છે. અંદાજ મુજબ, દેશમાં 40 ટકા સુધી ફળો અને શાકભાજી જ્યારે 5થી 6 ટકા અનાજ ગ્રાહકો સુધી પહોંચતાં પહેલાં બગડી જાય છે. ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સનાં રિસર્ચ લીડ ડૉ. પલક બલ્યાણના જણાવ્યા અનુસાર, ખાદ્ય પદાર્થોનો બગાડ માત્ર ખેડૂતોની સમસ્યા નથી, પરંતુ સમગ્ર ઉત્પાદન અને વિતરણ વ્યવસ્થા સાથે જોડાયેલો મુદ્દો છે.

ખાદ્ય મોંઘવારી વધવાથી સામાન્ય લોકોને ફટકો

અહેવાલ એવા સમયે સામે આવ્યો છે જ્યારે દેશમાં ખાદ્ય મોંઘવારી (Food Inflation) વધવાની આશંકા છે. રોઇટર્સના 36 અર્થશાસ્ત્રીઓના સર્વે અનુસાર, ઓક્ટોબરમાં છૂટક મોંઘવારી દર 5.93 ટકા રહેવાનો અંદાજ છે, જે સપ્ટેમ્બરમાં 5.54 ટકા હતો. ખાદ્ય મોંઘવારી સપ્ટેમ્બરના 7.74 ટકાથી વધીને ઓક્ટોબરમાં 8.20 ટકા થવાની શક્યતા દર્શાવવામાં આવી છે. ડુંગળીના ભાવમાં 2026ની શરૂઆતથી લગભગ બમણો વધારો થયો છે. આ ઉપરાંત માંસ, દૂધ અને ઈંડાં જેવી વસ્તુઓ પણ મોંઘી થઈ છે. નબળા ચોમાસાને કારણે આવશ્યક ચીજવસ્તુઓના પુરવઠા પર અસર પડી છે.

20 મિલિયન હેક્ટરથી વધુ ખેતીની જમીન પ્રભાવિત

અહેવાલ મુજબ, ભારતમાં 2 કરોડ હેક્ટરથી વધુ ખેતીની જમીન અતિશય હવામાનની ઘટનાઓથી પ્રભાવિત થઈ છે. દેશના કુલ વાવેતર વિસ્તારના 14 ટકાથી વધુ વિસ્તારમાં તેની અસર જોવા મળી છે. જ્યારે આશરે 45 ટકા પાક ઉત્પાદન વિસ્તાર પૂરનાં જોખમનો સામનો કરી રહ્યો છે. અતિશય ગરમીની અસર પશુપાલન ક્ષેત્ર પર પણ પડી રહી છે. ગરમીના તણાવને કારણે ભારતમાં વાર્ષિક દૂધ ઉત્પાદનમાં આશરે 18 લાખ ટનનો ઘટાડો થવાનો અંદાજ છે. તેના કારણે લગભગ ₹2,661 કરોડનું આર્થિક નુકસાન થાય છે. દેશના આશરે 40 ટકા પશુધનને આત્યંતિક હવામાનનું જોખમ છે.

કોલ્ડ સ્ટોરેજ અને આધુનિક ખેતીમાં રોકાણ જરૂરી

ક્લાઇમેટ ટ્રેન્ડ્સે ખાદ્ય બગાડ અટકાવવા કોલ્ડ સ્ટોરેજની સુવિધા વધારવા, હવામાનની આગોતરી ચેતવણી વ્યવસ્થા મજબૂત કરવા અને ખેડૂતોને બજાર સુધી સીધી પહોંચ આપવાની ભલામણ કરી છે. આ ઉપરાંત હવામાન પરિવર્તનનો સામનો કરી શકે તેવી ખેતી પદ્ધતિઓ (Climate-Resilient Farming) અપનાવવા પર ભાર મૂકવામાં આવ્યો છે. અહેવાલ સ્પષ્ટ કરે છે કે જો સમયસર સંગ્રહ, પરિવહન અને ખેતીની વ્યવસ્થામાં સુધારો નહીં થાય તો હવામાન પરિવર્તનની અસર માત્ર ખેડૂતો પૂરતી મર્યાદિત નહીં રહે, પરંતુ ખાદ્ય મોંઘવારી અને સામાન્ય પરિવારોના ઘરખર્ચને પણ વધુ અસર કરશે.