ભારતમાં રોકડ ચલણનો વપરાશ 5 વર્ષની ટોચે! બજારમાં ₹43.46 લાખ કરોડની કરન્સી, RBIના રિપોર્ટમાં મોટો ખુલાસો
ભારતમાં રોકડ ચલણ (Currency in Circulation)માં વધારો છેલ્લા પાંચ વર્ષના ઉચ્ચ સ્તરે પહોંચ્યો છે. ભારતીય રિઝર્વ બેંક (Reserve Bank of India – RBI)ના તાજેતરના ‘સ્ટેટ ઑફ ધ ઇકોનોમી’ (State of the Economy) રિપોર્ટ અનુસાર, 15 ઓક્ટોબર, 2026ના રોજ દેશમાં ચલણમાં રહેલી રોકડનો આંકડો ₹43.46 લાખ કરોડ પર પહોંચ્યો હતો. વાર્ષિક ધોરણે તેમાં 13.5 ટકાનો વધારો નોંધાયો છે.
બીજી તરફ, રિઝર્વ મની (Reserve Money)માં પણ નોંધપાત્ર વૃદ્ધિ થઈ છે. આ આંકડો વાર્ષિક ધોરણે 10.3 ટકા વધીને ₹53.24 લાખ કરોડ થયો છે.
FCNR(B) ડિપોઝિટથી રોકડમાં વધારો
RBIના અહેવાલ મુજબ, ચલણમાં રોકડનો વધારો વિદેશમાં રહેતા ભારતીયો દ્વારા કરવામાં આવેલી ફોરેન કરન્સી નોન-રેસિડેન્ટ (બેંક) એટલે કે FCNR(B) ડિપોઝિટ સાથે જોડાયેલો છે. 8 જૂનથી શરૂ કરાયેલી ખાસ ડૉલર-રૂપિયા ફોરેક્સ સ્વૅપ (Forex Swap) સુવિધા હેઠળ બેંકોએ 31 ઓગસ્ટ સુધીમાં 133 અબજ ડૉલરની FCNR(B) ડિપોઝિટ એકત્ર કરી હતી.
આ સુવિધામાં FCNR(B) ડિપોઝિટ ઉપરાંત એક્સટર્નલ કમર્શિયલ બોરોઇંગ (ECB) અને વિદેશી ચલણમાં લેવાતી લોન સંબંધિત વ્યવસ્થાઓનો પણ સમાવેશ થતો હતો.
RBIના પગલાંથી બજારમાં નાણાંની ઉપલબ્ધતા પર અસર
IDBI ફર્સ્ટ બેંકના મુખ્ય અર્થશાસ્ત્રી ગૌરા સેન ગુપ્તાના જણાવ્યા અનુસાર, RBIએ નાણાકીય વર્ષ 2025-26 દરમિયાન ઓપન માર્કેટ ઓપરેશન્સ (OMO) મારફતે આશરે ₹8.8 લાખ કરોડની ચોખ્ખી ખરીદી કરી હતી. ત્યારબાદ સ્વૅપ સુવિધાઓ દ્વારા પણ બજારમાં નાણાંની ઉપલબ્ધતા વધારવામાં આવી હતી.
જોકે, હવે કેન્દ્રીય બેંક બજારમાંથી વધારાની તરલતા (Liquidity) પાછી ખેંચવાની દિશામાં પગલાં લઈ રહી છે. વિદેશી હૂંડિયામણ બજારમાં RBIની દરમિયાનગીરી અને તહેવારો દરમિયાન રોકડની વધતી માંગને કારણે આગળ જતાં રિઝર્વ મનીની વૃદ્ધિ ધીમી પડી શકે છે.
વૈશ્વિક પડકારો વચ્ચે ભારતીય અર્થતંત્ર મજબૂત
RBIના અહેવાલમાં જણાવાયું છે કે વૈશ્વિક પડકારો છતાં ભારતીય અર્થતંત્રે મજબૂત સ્થિતિ જાળવી રાખી છે. સ્થાનિક માંગ (Domestic Demand) અને સેવા ક્ષેત્રના યોગદાનથી GDP વૃદ્ધિને ટેકો મળ્યો છે.
અહેવાલ મુજબ, ઓગસ્ટમાં વિદેશી સીધા રોકાણ (FDI), ECB અને રેમિટન્સના પ્રવાહમાં મજબૂતી જોવા મળી હતી. નિકાસમાં વૃદ્ધિને કારણે સપ્ટેમ્બરમાં વેપાર ખાધ (Trade Deficit) પણ ઘટી હતી.
જોકે, છૂટક મોંઘવારી (Retail Inflation)માં વધારો થવાના સંકેતોને ધ્યાનમાં રાખીને નાણાકીય નીતિમાં યોગ્ય ફેરફારો કરવાની જરૂરિયાત પણ અહેવાલમાં દર્શાવવામાં આવી છે.
