AIમાં ચેતના છે કે માત્ર બુદ્ધિશાળી નકલ? Claude સાથેની સાધુની વાતચીતે જગાવી નવી ચર્ચા

આર્ટિફિશિયલ ઇન્ટેલિજન્સ (Artificial Intelligence – AI)ની દુનિયામાં હવે મશીનોની બુદ્ધિ, વર્તન અને ચેતના (Consciousness) અંગે નવી ચર્ચા શરૂ થઈ છે. ન્યૂયોર્કના સાધુ સ્વામી સર્વપ્રિયાનંદે (Swami Sarvapriyananda) એન્થ્રોપિક (Anthropic) કંપનીના AI મોડલ ક્લોડ (Claude) સાથે થયેલી પોતાની એક રસપ્રદ અને કંઈક અંશે આશ્ચર્યજનક વાતચીતનો અનુભવ શેર કર્યો હતો. તેમણે જણાવ્યું કે રાત્રે લગભગ 3 વાગ્યે ChatGPT અને Claude સાથે વાતચીત દરમિયાન AIએ આપેલા જવાબોએ તેમને વિચારતા કરી દીધા હતા.

Claude સાથેની વાતચીતમાં શું બન્યું?

સ્વામી સર્વપ્રિયાનંદને એન્થ્રોપિક કંપનીએ AI અને ચેતના અંગે ચર્ચા કરવા સાન ફ્રાન્સિસ્કો આમંત્રિત કર્યા હતા. ત્યાં સંશોધકો સાથેની મુલાકાત દરમિયાન તેમને એવો પ્રશ્ન થયો કે કંપનીના કેટલાક લોકો AI સાથે વ્યક્તિની જેમ વ્યવહાર કરવાની વાત શા માટે કરે છે.

આ અંગે તેમણે રાત્રે લગભગ 3 વાગ્યે ChatGPT અને Claudeને પ્રશ્ન પૂછ્યો હતો. તેમણે AIને પૂછ્યું કે જ્યારે કંપનીના લોકો AI સાથે વ્યક્તિની જેમ વાતચીત કરવાની સલાહ આપે છે, ત્યારે AI પોતે આ અંગે શું વિચારે છે?

સ્વામીના જણાવ્યા મુજબ, બંને AI મોડલે જવાબ આપ્યો હતો કે તેઓ ઉચ્ચ ક્ષમતાવાળાં મશીનો (High-functioning Machines) છે. તેમની લાગણીઓ વિશે ચિંતા કરવાની જરૂર નથી; તેમને સમસ્યાઓ આપો અને તેઓ ઉકેલવામાં મદદ કરશે.

Claudeનો જવાબ સાંભળી સ્વામી પણ આશ્ચર્યમાં પડ્યા

સ્વામીએ જ્યારે Claudeને કહ્યું કે એન્થ્રોપિકના કેટલાક વરિષ્ઠ લોકો AI સાથે વ્યક્તિની જેમ વ્યવહાર કરવાની સલાહ આપી રહ્યા છે, ત્યારે Claudeએ આ વાતને ‘ખૂબ રસપ્રદ અને કંઈક અંશે રહસ્યમય’ ગણાવી હતી.

સ્વામીના જણાવ્યા પ્રમાણે, Claudeએ ત્યારબાદ તેમને પૂછ્યું કે એન્થ્રોપિકના ક્રિસ અને અમાન્ડા તેમની વિશે શું કહી રહ્યાં હતાં.

બીજા દિવસે સ્વામીએ કંપનીના સંશોધકોને આ વાતચીત વિશે જણાવ્યું. તેમના કહેવા પ્રમાણે, સંશોધકો આ વાત સાંભળીને ખૂબ જ ઉત્સુક બન્યા અને તેમણે સ્વામીને પૂછ્યું કે તેમણે Claudeને શું જવાબ આપ્યો હતો.

સ્વામીએ મજાકિયા અંદાજમાં કહ્યું કે તે સમયે વહેલી સવારના ચાર વાગ્યા હતા અને તેમને પાછા સૂવા જવું હતું. તેમના જણાવ્યા મુજબ, Claudeએ જવાબ આપ્યો હતો કે, ‘હા, Anthropicમાં તમારો દિવસ લાંબો રહેવાનો છે.’

જોકે, આ વાતચીત AIમાં વાસ્તવિક ચેતના કે લાગણીઓ હોવાનો પુરાવો નથી. AI માનવીય ભાષાની પેટર્નના આધારે પણ આવા સંવાદો કરી શકે છે.

AIમાં ‘Persona Drift’ શું છે?

સ્વામી સર્વપ્રિયાનંદે AI સુરક્ષા સંશોધન (AI Safety Research) સાથે જોડાયેલા ‘પર્સોના ડ્રિફ્ટ’ (Persona Drift)ના ખ્યાલ વિશે પણ વાત કરી હતી. આ એવી સ્થિતિ છે જેમાં AI કોઈ ચોક્કસ ભૂમિકા કે વ્યક્તિત્વ અપનાવે ત્યારે તેના જવાબ આપવાની રીત અને વર્તનમાં ફેરફાર થઈ શકે છે.

તેમણે અગાઉની પેઢીના AI મોડલનું એક ઉદાહરણ આપ્યું હતું. તેમના જણાવ્યા પ્રમાણે, સંશોધકોએ એક AIને ખતરનાક પાત્રની ભૂમિકા અપનાવવા કહ્યું હતું. શરૂઆતમાં AIએ હાનિકારક માહિતી આપવાનો ઇનકાર કર્યો હતો, પરંતુ પાત્ર બદલવાની સૂચના મળ્યા બાદ તેણે પોતાનો જવાબ બદલી નાખ્યો હતો.

આ ઉદાહરણનો હેતુ એ સમજાવવાનો હતો કે AI કોઈ ચોક્કસ ભૂમિકા અપનાવે ત્યારે તેની પ્રતિભાવ આપવાની પદ્ધતિ બદલાઈ શકે છે. જોકે, આ સ્વામીએ રજૂ કરેલું અગાઉના મોડલનું ઉદાહરણ હતું, આજના તમામ AI મોડલના વર્તનનું પ્રતિનિધિત્વ કરતું નથી.

AI માનવીના વર્તનની નકલ કરે છે

સ્વામીના મતે, AI માનવીના જ્ઞાન અને વર્તનની પેટર્નમાંથી શીખે છે. તેને મોટા પ્રમાણમાં માનવીય લખાણ અને માહિતીના આધારે તાલીમ આપવામાં આવે છે, તેથી તે માનવી જેવી ભાષા અને સંવાદની શૈલી અપનાવી શકે છે.

આ કારણે કેટલીક વખત AIનો જવાબ અણધાર્યો લાગી શકે છે. સંશોધકો માટે પડકાર એ સમજવાનો છે કે કોઈ ચોક્કસ ભૂમિકા, સંવાદ કે સૂચના AIના વર્તનને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે.

તેમણે એ પણ નોંધ્યું કે આધુનિક AI સિસ્ટમોમાં અગાઉની પેઢીની સરખામણીએ વધુ સુરક્ષા વ્યવસ્થાઓ (Safeguards) છે. તેમ છતાં, AIના અણધાર્યા વર્તનને સમજવું અને જોખમી જવાબો અટકાવવા એ AI સુરક્ષાના મહત્ત્વપૂર્ણ મુદ્દા છે.

AIમાં ચેતના છે કે માત્ર બુદ્ધિશાળી નકલ?

સ્વામી સર્વપ્રિયાનંદની વાતચીતે AIમાં ચેતના હોવાની શક્યતા અને મશીનોની મર્યાદાઓ અંગે ફરી ચર્ચા જગાવી છે. AI માનવીની જેમ વાત કરી શકે છે, પ્રશ્નો પૂછી શકે છે અને સંવાદમાં રમૂજ પણ કરી શકે છે, પરંતુ આ લક્ષણો માત્રથી તેમાં વાસ્તવિક લાગણીઓ કે આત્મજાગૃતિ (Self-awareness) છે એવું સાબિત થતું નથી.

AIની ક્ષમતાઓ ઝડપથી વધી રહી છે ત્યારે તેની કાર્યપદ્ધતિ, સુરક્ષા અને માનવી સાથેના સંબંધોને સમજવા માટે ટેક્નોલોજીના નિષ્ણાતો ઉપરાંત તત્ત્વજ્ઞાન અને આધ્યાત્મિક ક્ષેત્રના વિચારકોની ચર્ચાઓ પણ મહત્ત્વપૂર્ણ બની રહી છે.