'ઈન્ડિયા આઉટ'નો નારો આપનાર માલદીવ પ્રમુખ મુઈજ્જુ વારંવાર ભારત કેમ આવી રહ્યા છે?

માલદીવના રાષ્ટ્રપતિ મોહમ્મદ મુઈજ્જુ ચાર દિવસીય ભારતની મુલાકાતે છે. ભારતની આ તેમની પ્રથમ દ્વિપક્ષીય મુલાકાત છે. આ પહેલા તેઓ આ વર્ષે જુલાઈ મહિનામાં પણ ભારત આવ્યા હતા. આ રીતે તેઓ ચાર મહિનામાં બીજી વખત ભારત આવ્યા છે. આવી સ્થિતિમાં સવાલો ઉઠી રહ્યા છે કે ઈન્ડિયા આઉટનો નારો આપનાર મુઈજ્જુ વારંવાર ભારત કેમ આવી રહ્યો છે?

આ પહેલા માલદીવની વર્તમાન સ્થિતિને સમજવાની જરૂર છે. માલદીવની વિદેશી હૂંડિયામણની અનામત માત્ર 400 મિલિયન ડૉલરની આસપાસ છે. જેનાથી માત્ર દોઢ મહિનાનો ખર્ચ જ પહોંચી શકાય તેમ છે. માલદીવનું પ્રવાસન ક્ષેત્ર ભારે નુકસાનમાં છે. જ્યારે પ્રવાસન એ માલદીવની અર્થવ્યવસ્થાની કરોડરજ્જુ હોવાનું કહેવાય છે. પરંતુ મુઈજ્જુના ભારત વિરોધી નિવેદનને કારણે માલદીવના પ્રવાસન ક્ષેત્રને ઘણી અસર થઈ હતી. આવી સ્થિતિમાં પહેલાથી જ દેવાના બોજનો સામનો કરી રહેલા માલદીવ પર દબાણ વધુ વધી ગયું છે.

ભારત આવતા પહેલા મુઈજ્જુએ શું કહ્યું?

ભારત આવતા પહેલા મુઈજ્જુએ કહ્યું હતું કે માલદીવ આર્થિક સંકટનો સામનો કરી રહ્યું છે અને મને વિશ્વાસ છે કે ભારત આમાં અમારી મદદ કરશે. ભારત પાસેથી અમને ઘણી અપેક્ષાઓ છે. અમે  ભારતની મદદ ઈચ્છીએ છીએ અને આશા છે કે ભારત આમાં અમને મદદ કરશે. માલદીવ સરકારની ઓફિશિયલ વેબસાઈટ પર મુઈજ્જુની ભારત મુલાકાતનું એક વિશેષ પેજ બનાવવામાં આવ્યું છે, જેમાં તેમની મુલાકાત વિશે વિગતવાર માહિતી આપવામાં આવી છે.

માલદીવ કયા ક્ષેત્રમાં ભારત પર નિર્ભર છે?

માલદીવને 1965માં આઝાદી મળી હતી. માલદીવને આઝાદી મળ્યા પછી, ભારત તેની સાથે રાજદ્વારી સંબંધો સ્થાપિત કરનારા દેશોમાં સામેલ હતું. તે જાણીતું છે કે માલદીવનું પ્રવાસન ક્ષેત્ર મોટાભાગે ભારતીય પ્રવાસીઓ પર નિર્ભર છે. દર વર્ષે મોટી સંખ્યામાં ભારતીય પ્રવાસીઓ માલદીવમાં ફરવા માટે જાય છે.

સંરક્ષણ ક્ષેત્ર

પરંતુ આ સિવાય ભારત 1988થી માલદીવને સંરક્ષણ અને સુરક્ષા ક્ષેત્રમાં પણ મદદ કરી રહ્યું છે. એપ્રિલ 2016માં આ સંબંધમાં એક કરાર પર પણ હસ્તાક્ષર કરવામાં આવ્યા હતા, જેણે તેને વધુ વેગ આપ્યો છે.

વિદેશ મંત્રાલયના જણાવ્યા અનુસાર, માલદીવિયન નેશનલ ડિફેન્સ ફોર્સ (MNDF) ની સંરક્ષણ તાલીમ જરૂરિયાતો માટે ભારત 70 ટકા સામગ્રી પ્રદાન કરે છે. છેલ્લા એક દાયકામાં ભારતે MNDFના 1500 થી વધુ સૈનિકોને તાલીમ આપી છે.

ઈન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર વિકાસ

માલદીવના માળખાકીય વિકાસમાં ભારતની મોટી ભૂમિકા છે. ભારતે માલદીવમાં ઘણા મોટા એરપોર્ટ તૈયાર કરવામાં ભૂમિકા ભજવી છે. માલદીવનો ગ્રેટર મેલ કનેક્ટિવિટી પ્રોજેક્ટ તેનું સૌથી મોટું ઉદાહરણ છે. આ પ્રોજેક્ટ હેઠળ, 6.74 કિમી લાંબો પુલ માલદીવની રાજધાની માલેને તેની સાથે સંકળાયેલા ટાપુઓ વિલિંગાલી, ગુલિફાલ્હુ અને તિલાફુંશી સાથે જોડશે. ભારતે આ પ્રોજેક્ટ માટે 500 મિલિયન ડોલરની રકમ પણ આપી છે.

આરોગ્યસંભાળ અને શિક્ષણ

માલદીવમાં ઈન્દિરા ગાંધી મેમોરિયલ હોસ્પિટલના વિકાસ માટે રૂ. 52 કરોડ આપવા ઉપરાંત, ભારતે અત્યાધુનિક કેન્સર હોસ્પિટલ સ્થાપવામાં પણ ભૂમિકા ભજવી છે.

આ સિવાય જો આપણે એજ્યુકેશન સેક્ટરની વાત કરીએ તો ભારતે 1996માં માલદીવમાં ટેકનિકલ એજ્યુકેશન ઈન્સ્ટિટ્યૂટની સ્થાપના કરવામાં મદદ કરી હતી. ભારતે માલદીવના શિક્ષકો અને યુવાનોને તાલીમ આપવા માટે વિશેષ કાર્યક્રમ પણ શરૂ કર્યો છે. ભારતની મદદથી માલદીવમાં 53 લાખ ડોલરનો વ્યવસાયિક તાલીમ પ્રોજેક્ટ શરૂ કરવામાં આવ્યો છે.

અર્થતંત્ર અને વેપાર

2014માં વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ સત્તા સંભાળી ત્યારથી ભારત અને માલદીવ વચ્ચેનો વેપાર ચાર ગણો વધ્યો છે. 2022માં બંને દેશો વચ્ચે 500 મિલિયન ડોલરનો વેપાર થયો હતો, જ્યારે અગાઉ 2014માં તે માત્ર 170 મિલિયન ડોલરનો હતો.

પ્રવાસન

માલદીવની અર્થવ્યવસ્થા ઘણી રીતે ભારત પર નિર્ભર છે. માલદીવની મુલાકાતે આવતા પ્રવાસીઓમાં ભારતીયોની સંખ્યા સામાન્ય રીતે દર વર્ષે વધે છે. પરંતુ પીએમ મોદી પરની વાંધાજનક ટિપ્પણી બાદ બંને દેશો વચ્ચેના સંબંધોમાં ખટાશ આવતા, ભારતીય પ્રવાસીઓએ માલદીવનો બહિષ્કાર કરવાનું શરૂ કર્યું, જેના કારણે માલદીવની અર્થવ્યવસ્થા ડગમગી ગઈ.

પરંતુ હવે મુઈજ્જુ સમજી ગયા છે કે તેના માટે ભારત ખૂબ જ મહત્ત્વપૂર્ણ છે. માલદીવ માત્ર પ્રવાસન ક્ષેત્ર માટે જ નહીં પરંતુ માળખાકીય વિકાસ અને સારવાર માટે પણ ભારત પર નિર્ભર છે.

મુઈજ્જુના ખોટા નિર્ણયો માલદીવને ભારે પડયા

માલદીવના રાષ્ટ્રપતિ સામાન્ય રીતે પદના શપથ લીધા પછી સૌથી પહેલા ભારતની મુલાકાત લે છે. પરંતુ મુઈજ્જુએ ભારત કરતાં ચીન અને તુર્કીને વધુ પ્રાધાન્ય આપ્યું. તે જાન્યુઆરીમાં તુર્કી ગયા અને આ પછી તેમણે ચીનની મુલાકાત લીધી હતી.

'ઈન્ડિયા આઉટ'ના નારા સાથે સત્તામાં આવેલા મુઈજ્જુએ માલદીવમાં સરકાર બનાવતાની સાથે જ કહ્યું હતું કે ભારતે તરત જ માલદીવમાંથી પોતાના તમામ સૈનિકો પાછા ખેંચી લેવા જોઈએ. ચીનના રિસર્ચ જહાજ જિયાંગ યાંગ હોંગ-3ને પણ તેના બંદર પર આવવાની મંજૂરી આપવામાં આવી, જેના કારણે ભારત ખૂબ નારાજ છે.

જુલાઈમાં ભારતમાં રોડ શો પણ કર્યો હતો

માલદીવને આ સમયે ભારત તરફથી કેટલી મદદની જરૂર છે? તેનો અંદાજો એ વાત પરથી લગાવી શકાય છે કે આ વર્ષે જુલાઈમાં મુઈજ્જુ સરકારના પ્રવાસન મંત્રીએ તેમની ભારત મુલાકાત દરમિયાન ભારતના ઘણા શહેરોમાં રોડ શો કર્યા હતા.

આ સંદર્ભમાં માલદીવ સરકારે વેલકમ ઈન્ડિયા અભિયાનની બ્લૂ પ્રિન્ટ તૈયાર કરી હતી, જે અંતર્ગત ભારતીય પ્રવાસીઓને વધુમાં વધુ સંખ્યામાં માલદીવની મુલાકાત લેવાની અપીલ કરવામાં આવી હતી. આ અભિયાન અંતર્ગત માલદીવના પ્રવાસન મંત્રીએ ભારતના ત્રણ મોટા શહેરોમાં રોડ શો કર્યા હતા. આ રોડ શો દિલ્હી, મુંબઈ અને બેંગલુરુમાં યોજાયા હતા.

ભારત અને માલદીવ વચ્ચે તણાવ કેવી રીતે શરૂ થયો?

વડાપ્રધાન મોદીની લક્ષદ્વીપની મુલાકાત બાદ માલદીવ સરકારના ત્રણ મંત્રીઓએ પીએમ મોદીની મુલાકાતની કેટલીક તસવીરો પર વાંધાજનક ટિપ્પણી કરી હતી. ત્યારથી બંને દેશો વચ્ચે રાજદ્વારી વિવાદ વધુ ઘેરો બન્યો હતો. આ મામલે વિવાદ વધ્યા બાદ આ ત્રણેય મંત્રીઓને સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હતા.

બંને દેશો વચ્ચેના આ તણાવ વચ્ચે માલદીવના રાષ્ટ્રપતિ મુઈઝૂ ચીનની પાંચ દિવસની સરકારી મુલાકાતે ગયા હતા. આ પ્રવાસમાંથી પરત ફર્યા બાદ મુઈજ્જુએ ભારતને નિશાન બનાવવાનું ચાલુ રાખ્યું હતું.

મુઈજ્જુ માલદીવ પરત ફરતાની સાથે જ તેમણે સ્પષ્ટ શબ્દોમાં કહ્યું હતું કે અમારી સાથે દાદાગીરી કરવાનું લાયસન્સ કોઈની પાસે નથી. તેમણે કહ્યું હતું કે આપણે ભલે નાનો દેશ હોઈએ પરંતુ તે કોઈને આપણી સાથે ધમકાવવાનું લાયસન્સ નથી આપતું. જો કે મુઈજ્જુએ કોઈનું નામ લઈને સીધું આ નિવેદન આપ્યું નથી. પરંતુ એવું માનવામાં આવે છે કે તેમનું નિશાન ભારત તરફ હતું. 

આ પછી મુઈજ્જુએ ભારતને 15 માર્ચ પહેલા માલદીવમાંથી સૈનિકો હટાવવાનું કહ્યું હતું. ચીનના સમર્થક ગણાતા મુઈજ્જુએ ચીનના પાંચ દિવસીય પ્રવાસ દરમિયાન રાષ્ટ્રપતિ શી જિનપિંગ સાથે મુલાકાત કરી હતી. તેમની મુલાકાત એવા સમયે થઈ જ્યારે માલદીવ સરકારના ત્રણ મંત્રીઓને વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદી વિરુદ્ધ વાંધાજનક ટિપ્પણી કરવા બદલ સસ્પેન્ડ કરવામાં આવ્યા હતા.