આકાશગંગામાં પહેલીવાર મળ્યો ‘માઇક્રોબ્લેઝરઃ’ બ્લેક હોલમાંથી નીકળી રહ્યા છે પ્રકાશની ઝડપ નજીકના જેટ
છેલ્લું અપડેટ : 27 Sept 2026
આપણી આકાશગંગા (Milky Way Galaxy)માં ખગોળવિજ્ઞાનીઓએ પહેલીવાર એક અનોખા ‘માઇક્રોબ્લેઝર’ (Microblazar)ની ઓળખ કરી છે. આ સિસ્ટમ એક બ્લેક હોલ (Black Hole) દ્વારા સંચાલિત છે, જે પોતાના સાથી વિશાળ તારામાંથી સતત પદાર્થ ખેંચી રહ્યો છે. આ પ્રક્રિયા દરમિયાન બ્લેક હોલના ધ્રુવોમાંથી પ્લાઝ્માના બે અત્યંત શક્તિશાળી જેટ (Jets) બહાર નીકળી રહ્યા છે. આ જેટની ઝડપ પ્રકાશની ઝડપની ખૂબ નજીક હોવાનું વૈજ્ઞાનિકોના અવલોકનો પરથી સામે આવ્યું છે.
આ અનોખી સિસ્ટમ પૃથ્વીથી આશરે 12 હજાર પ્રકાશવર્ષ (Light Years) દૂર આવેલી છે. ખાસ વાત એ છે કે આ સિસ્ટમ લાંબા સમયથી ગેસ અને ધૂળના જાડા પડ પાછળ છુપાયેલી હતી, જેના કારણે સામાન્ય પ્રકાશમાં તેને ઓળખવી મુશ્કેલ બની હતી.
શું છે માઇક્રોબ્લેઝર?
માઇક્રોબ્લેઝરને સમજવા માટે પહેલાં બ્લેઝર (Blazar)ને સમજવું જરૂરી છે. અંતરિક્ષમાં કેટલાક અત્યંત સક્રિય બ્લેક હોલ પોતાની આસપાસના પદાર્થને ખૂબ ઝડપથી ખેંચે છે. આ પ્રક્રિયામાં બ્લેક હોલના ધ્રુવોમાંથી અત્યંત શક્તિશાળી જેટ બહાર નીકળે છે.
જ્યારે આવા જેટ લગભગ સીધી પૃથ્વીની દિશામાં હોય છે ત્યારે સંબંધિત સિસ્ટમને બ્લેઝર કહેવામાં આવે છે. સામાન્ય બ્લેઝર આકાશગંગાના કેન્દ્રમાં રહેલા અતિ વિશાળ બ્લેક હોલ સાથે જોડાયેલા હોય છે, જ્યારે માઇક્રોબ્લેઝરમાં તારાકીય દળ (Stellar Mass) ધરાવતો બ્લેક હોલ હોય છે.
11.4 દિવસમાં એક ચક્કર પૂર્ણ કરે છે સિસ્ટમ
વૈજ્ઞાનિકોને આ સિસ્ટમ વિશે મહત્વપૂર્ણ સંકેત તેના સાથી તારાની ચમકમાં જોવા મળતા નિયમિત ફેરફારોથી મળ્યો હતો. આ ફેરફાર પરથી જાણવા મળ્યું કે બ્લેક હોલ અને તેનો સાથી તારો એકબીજાની પરિક્રમા કરે છે.
આ બંનેને એક ચક્કર પૂર્ણ કરવામાં આશરે 11.4 દિવસ લાગે છે. વૈજ્ઞાનિકો માટે વધુ રસપ્રદ બાબત એ હતી કે આ સિસ્ટમને લગભગ સામેથી જોવામાં આવી રહી હતી.
ત્યારબાદ રેડિયો તરંગો (Radio Waves) દ્વારા કરવામાં આવેલા અવલોકનમાં એક જેટ સ્પષ્ટ રીતે જોવા મળ્યો. બીજો જેટ પૃથ્વીથી વિરુદ્ધ દિશામાં જઈ રહ્યો હોવાથી તે એટલો સ્પષ્ટ દેખાયો નહોતો.
વર્ષોથી હાજર હતી, છતાં ઓળખાઈ નહોતી
આ શોધની સૌથી રસપ્રદ વાત એ છે કે આ સિસ્ટમ નવી નથી. ખગોળવિજ્ઞાનીઓએ તેને દાયકાઓ પહેલાં નોંધેલી હતી, પરંતુ તેની વાસ્તવિક ઓળખ અને બ્લેક હોલમાંથી નીકળતા જેટ વિશે ત્યારે જાણી શકાયું નહોતું.
આનું મુખ્ય કારણ તેની સામે રહેલા ગેસ અને ધૂળના અત્યંત જાડા પડ હતા. આ કારણે દૃશ્ય પ્રકાશ (Visible Light)માં આ વિસ્તાર લગભગ અદૃશ્ય બની જાય છે.
વૈજ્ઞાનિકોએ રેડિયો અવલોકનોની મદદથી આ રહસ્ય ઉકેલ્યું. રેડિયો તરંગો ગેસ અને ધૂળના પડને પાર કરી શકે છે, તેથી સામાન્ય ટેલિસ્કોપથી છુપાયેલી અંતરિક્ષીય ઘટનાઓને શોધવામાં તે ખૂબ ઉપયોગી સાબિત થાય છે.
જેટે બનાવ્યો 100 પ્રકાશવર્ષનો વિશાળ બબલ
વૈજ્ઞાનિકોએ દક્ષિણ આફ્રિકાની મીરકેટ (MeerKAT) રેડિયો વેધશાળાની મદદથી આ વિસ્તારનો વધુ અભ્યાસ કર્યો હતો. આ દરમિયાન તેમને આશરે 100 પ્રકાશવર્ષ પહોળો વિશાળ બબલ (Bubble) જોવા મળ્યો.
વૈજ્ઞાનિકોના મતે બ્લેક હોલમાંથી નીકળતો શક્તિશાળી જેટ આસપાસના આંતરતારકીય ગેસ અને ધૂળ સાથે અથડાઈ રહ્યો છે. આ અથડામણને કારણે પદાર્થ ગરમ થઈ રહ્યો છે અને કણોને અત્યંત ઊર્જા મળી રહી છે.
આ બબલની એક બાજુએ ગરમ વિસ્તાર એટલે કે હોટસ્પોટ (Hotspot) પણ જોવા મળ્યો. અહીં જેટ અને આસપાસના પદાર્થ વચ્ચેની અથડામણ એટલી શક્તિશાળી છે કે હાઇડ્રોજન ગેસ પ્રકાશિત થવા લાગે છે.
સૂર્ય કરતાં 5 લાખ ગણું વધુ ઊર્જા વહન કરતો જેટ
આ શોધનો સૌથી મહત્વપૂર્ણ ભાગ જેટ સાથે જોડાયેલી ઊર્જા છે. વૈજ્ઞાનિકોના જણાવ્યા મુજબ આ જેટ સૂર્ય દ્વારા વિકિરણ કરવામાં આવતી ઊર્જા કરતાં આશરે 5 લાખ ગણી વધુ ઊર્જા વહન કરી રહ્યો છે.
આ પ્રકારની પ્રક્રિયા અત્યંત ઊર્જાવાળા કણોને વેગ આપવામાં સક્ષમ હોય છે. આ સિસ્ટમ સાથે જોડાયેલા વિસ્તારમાંથી ગેમા કિરણો (Gamma Rays) પણ મળી આવ્યા છે.
અહેવાલ મુજબ, આ ગેમા કિરણોના કેટલાક ફોટોનમાં રહેલી ઊર્જા પૃથ્વીના સૌથી શક્તિશાળી કણ પ્રવેગક (Particle Accelerator) લાર્જ હેડ્રોન કોલાઇડર (LHC)માં પ્રવેગિત કરવામાં આવતા કણોની ઊર્જા કરતાં આશરે 10 ગણી વધુ હોવાનું જણાવાયું છે.
વૈજ્ઞાનિકો માટે બની કુદરતી પ્રયોગશાળા
આ શોધ વૈજ્ઞાનિકો માટે એટલા માટે પણ મહત્વપૂર્ણ છે કે હવે આપણી પોતાની આકાશગંગામાં બ્લેક હોલ અને તેના જેટનો અભ્યાસ કરવાની એક નવી તક મળી છે.
દૂરની આકાશગંગાઓના કેન્દ્રમાં રહેલા અતિ વિશાળ બ્લેક હોલના જેટનો અભ્યાસ કરવો મુશ્કેલ હોય છે. તેની સરખામણીએ IRAS 18293−0941 આપણી આકાશગંગામાં જ આવેલી હોવાથી તેની આસપાસ ચાલી રહેલી પ્રક્રિયાઓનું વધુ વિગતવાર અવલોકન કરી શકાય છે.
વૈજ્ઞાનિકો હવે એ સમજવાનો પ્રયાસ કરશે કે બ્લેક હોલ પોતાના આસપાસના અંતરિક્ષમાં ઊર્જા કેવી રીતે પહોંચાડે છે અને અત્યંત ઊર્જાવાળા કણો કેવી રીતે બને છે.
બ્રહ્માંડના કુદરતી કણ પ્રવેગકને સમજવામાં મદદ મળશે
પૃથ્વીથી લગભગ 12 હજાર પ્રકાશવર્ષ દૂર રહેલી આ સિસ્ટમ માત્ર એક નવી ખગોળીય શોધ નથી. તે વૈજ્ઞાનિકોને બ્રહ્માંડમાં રહેલા સૌથી શક્તિશાળી કુદરતી કણ પ્રવેગકો કેવી રીતે કામ કરે છે તે સમજવામાં મદદ કરી શકે છે.
માઇક્રોબ્લેઝરના જેટ, આસપાસના ગેસ-ધૂળ સાથેની તેમની અથડામણ અને તેમાંથી પેદા થતી ઊર્જાનો અભ્યાસ કરીને બ્લેક હોલની આસપાસ ચાલતી અત્યંત શક્તિશાળી ભૌતિક પ્રક્રિયાઓ અંગે નવી માહિતી મળી શકે છે.
