પહેલાના સમયમાં રાજાઓ અને બાદશાહો કેવી રીતે રજૂ કરતા હતા બજેટ?

દેશના નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણે આજે એટલે કે 23મી જુલાઈએ સામાન્ય બજેટ રજૂ કર્યું. આ બજેટમાં તમામ મંત્રાલયોના ખર્ચ અને કમાણીનો હિસાબ હોય છે. ભારતના રાષ્ટ્રપતિ દ્રૌપદી મુર્મુએ સંસદમાં જતા પહેલા નાણામંત્રી નિર્મલા સીતારમણને દહીં ખવડાવ્યું હતું. પરંતુ શું તમે જાણો છો કે પહેલાના સમયમાં રાજાઓ અને બાદશાહો કેવી રીતે બજેટ રજૂ કરતા હતા?

સૌ પ્રથમ આપણે જાણીએ કે બજેટ શબ્દ ક્યાંથી આવ્યો છે. તમને જણાવી દઈએ કે બજેટ શબ્દ જૂના ફ્રેન્ચ શબ્દ પરથી લેવામાં આવ્યો છે, જેનો અર્થ થાય છે નાની બેગ. કદાચ તે સમયે આખી સંપત્તિ નાની બેગમાં સમાઈ જતી હશે અથવા તે સમયના મંત્રીઓએ તેમની મહત્વની જાહેરાતો નાની બેગમાં લઈને આવતા હશે. તેથી જ આ શબ્દનો ઉપયોગ કરવામાં આવ્યો હતો. હવે આ નાની બેગનું સ્થાન સૂટકેસે લઈ લીધું છે જે બજેટ પહેલા નાણામંત્રીના હાથમાં જોવા મળે છે.

રાજાઓનું બજેટ

તમને જણાવી દઈએ કે રાજાઓ અને બાદશાહોના સમયમાં પણ બજેટ રજૂ કરવામાં આવતું હતું. ઉદાહરણ તરીકે, અકબરના નવ રત્નોમાંના એક રાજા ટોડરમલને બિનસત્તાવાર રીતે પ્રથમ નાણામંત્રી કહેવામાં આવે છે. એ જમાનામાં કેલેન્ડર અલગ-અલગ હતા, પણ અત્યારની જેમ એ વખતે પણ જનતા દરબારમાં વર્ષની આવક અને ખર્ચનો હિસાબ રાખવામાં આવતો હતો. આવા જ એક દરબારમાં અકબરના શાસનકાળના નાણામંત્રી રાજા ટોડરમલ જમીન સુધારણા કાર્યક્રમ લઈને આવ્યા હતા. તે દરમિયાન ટોડરમાલે જમીન માપણીની પહેલ કરી હતી. આવક અને કરવેરાની નવી પદ્ધતિઓની રજૂઆતને કારણે જમીન અને પાકને માપવાની જરૂરિયાત ઊભી થઈ. કારણ કે સદીઓથી અનાજનું ઉત્પાદન આવકનો મહત્ત્વનો સ્ત્રોત રહ્યો છે.

આ સિવાય 1538થી 1545 સુધી ઉત્તર ભારત પર સૂરી સામ્રાજ્ય હતું. અકબર પહેલા, રાજા ટોડરમલે શેરશાહ સૂરીના શાસનકાળ દરમિયાન પોતાની પ્રતિભા દર્શાવી હતી. દહશાલાની બ્લૂ પ્રિન્ટ પણ શેરશાહ સૂરીના સમયમાં દોરવામાં આવી હતી, જે અકબરના શાસનકાળ દરમિયાન અમલમાં મૂકવામાં આવી હતી. જ્યારે શેર શાહ સૂરી સરકારી નાણાનો યોગ્ય ઉપયોગ કરવા માટે જાણીતો છે. એશિયાના સૌથી લાંબા અને જૂના રસ્તાઓ પૈકીના એક ગ્રાન્ડ ટ્રંક રોડના નિર્માણનો શ્રેય, સૂરીને આપવામાં આવે છે. શેર શાહ સૂરીને રસ્તા જેવી મૂળભૂત જરૂરિયાતો બનાવવા માટે આવકનો ઉપયોગ કરવા માટે યાદ કરવામાં આવે છે. ઓક્ટ્રોય અથવા ટોલ ટેક્સનું હાલનું સ્વરૂપ ખરેખર સૂરીના સમયમાં શરૂ થયું હતું.

આ ઉપરાંત વિનિમયને બદલે રોકડ વ્યવહારની વ્યવસ્થા માટે પણ શેરશાહ સૂરીના યુગનું નામ લેવામાં આવે છે. પૈસા પણ સૂરીની ભેટ છે. અગાઉ કોઈપણ પ્રકારના ચાંદીના સિક્કા માટે ‘રૂપિયા’ શબ્દનો ઉપયોગ થતો હતો. પરંતુ સૂરી સામ્રાજ્યના સમયગાળા દરમિયાન, તે ચાંદીના સિક્કા માટે રૂપિયા શબ્દનો ઉપયોગ થવા લાગ્યો, જેનું વજન 11.53 ગ્રામ હતું. સૂરીના શાસન દરમિયાન મોહુર નામનો સોનાનો સિક્કો અને પૈસા નામના તાંબાના સિક્કા પણ બનાવવામાં આવ્યા હતા. સૂરી સામ્રાજ્યની સમાન સિક્કા પ્રથા મુઘલો દ્વારા પણ ચાલુ રાખવામાં આવી હતી.

સંરક્ષણ બજેટ

મહારાજાઓના સમયમાં પણ જુદા જુદા ક્ષેત્રો માટે બજેટ નક્કી કરવામાં આવતું હતું. બ્રિટિશ રાજ પહેલા પણ ભારતમાં સંરક્ષણ બાબતો પર મહત્તમ ખર્ચ કરવાની જોગવાઈ હતી. શેરશાહ સૂરીથી લઈને અકબર અને તેના પછીના સમયમાં બજેટનો 40 ટકા ભાગ સંરક્ષણ ક્ષેત્ર માટે રાખવામાં આવતો હતો. કારણ કે તે સમયગાળામાં યુદ્ધની શક્યતાઓ વધુ હતી અને આ ચલણ ભારતની આઝાદી પછી પણ લાંબા સમય સુધી ચાલુ રહ્યું હતું.