ક્રિકેટની શરૂઆતમાં 'મિડલ સ્ટમ્પ' હતો જ નહીં; જાણો ત્રીજો સ્ટમ્પ ક્યારે અને કેમ આવ્યો

ક્રિકેટના મેદાન પર જ્યારે કોઈ ફાસ્ટ બોલરનો યોર્કર કે ઇનસ્વિંગ બોલ સીધો મિડલ સ્ટમ્પ ઉખાડી નાખે છે, ત્યારે દર્શકોનો રોમાંચ આસમાને પહોંચી જાય છે. હવામાં ઉડતો સ્ટમ્પ અને વિખેરાઈ જતી બેલ્સ બોલર માટે કોઈ વર્લ્ડ કપની ટ્રોફીથી કમ નથી હોતા. ‘મિડલ સ્ટમ્પ ઊખડી ગયો’ - આ વાક્ય ક્રિકેટ કોમેન્ટ્રીમાં સૌથી વધુ સાંભળવા મળે છે. પણ શું તમે જાણો છો કે જ્યારે ક્રિકેટની શરૂઆત થઈ ત્યારે આ મિડલ સ્ટમ્પનું કોઈ અસ્તિત્વ જ નહોતું! એ સમયે વિકેટમાં માત્ર બે જ સ્ટમ્પ રહેતા હતા. તો પછી આ ત્રીજો સ્ટમ્પ મેદાનમાં આવ્યો કેવી રીતે? આ સવાલનો જવાબ એક અત્યંત રસપ્રદ ઘટના અને બોલરો સાથે થયેલા એક મોટા અન્યાયમાં છુપાયેલો છે. ચાલો જાણીએ આ ક્રાંતિકારી ફેરફારની સંપૂર્ણ વિગતો.

બે સ્ટમ્પનો જમાનોઃ બોલરોની લાચારી

16મી સદીમાં જ્યારે ક્રિકેટ રમાવવાનું શરૂ થયું, ત્યારે રમતના નિયમો આજના કરતાં સાવ અલગ હતા. તે સમયે વિકેટમાં માત્ર બે જ સ્ટમ્પ (ઓફ અને લેગ) રહેતા હતા અને તેની ઉપર એક લાંબી બેલ એટલે કે ગિલ્લી મૂકાતી હતી. આ બે સ્ટમ્પ વચ્ચેનું અંતર એટલું વધારે રહેતું કે ઘણીવાર બોલ સીધો તેમની વચ્ચેથી પસાર થઈ જતો હતો.

એ દિવસોમાં ક્રિકેટના નિયમો બેટરોની તરફેણમાં વધુ હતા. નિયમ એવો હતો કે જ્યાં સુધી સ્ટમ્પ પરથી બેલ નીચે ન પડે ત્યાં સુધી બેટરને આઉટ આપી શકાય નહીં. બોલરો પોતાની પૂરી તાકાત અને કુશળતાથી સારો બોલ નાખતા, બોલ બેટરને ચકમો આપીને બંને સ્ટમ્પની વચ્ચેથી નીકળી જતો. આમ છતાં બેલ ન પડવાને કારણે અમ્પાયર તેને નોટઆઉટ જ આપતા. એ સ્થિતિ બોલરો માટે અત્યંત નિરાશાજનક અને અન્યાયી હતી.

ત્રણ વખત આઉટ, છતાં નોટઆઉટ!

મે 1775માં લંડનના આર્ટિલરી ગ્રાઉન્ડ ખાતે હેમ્બલ્ડન ક્લબ અને કેન્ટની ટીમો વચ્ચે એક ઐતિહાસિક મેચ રમાતી હતી. તે સમયે હેમ્બલ્ડન ક્લબનો ક્રિકેટમાં દબદબો હતો. મેચમાં તે સમયના પ્રખ્યાત બોલર એડવર્ડ ‘લમ્પી’ સ્ટીવન્સ (Edward "Lumpy" Stevens) અને દિગ્ગજ બેટર જોન સ્મોલ (John Small) સામસામે હતા. સ્ટીવન્સે શાનદાર બોલિંગનું પ્રદર્શન કરતાં સળંગ 3 ખતરનાક બોલ ફેંક્યા અને જોન સ્મોલને સંપૂર્ણપણે બીટ કરી દીધો. ત્રણેય બોલ બે સ્ટમ્પની બરાબર વચ્ચેથી પસાર થઈ ગયા. બોલ વિકેટની વચ્ચેથી નીકળી જવા છતાં બેલ જરા પણ હલી નહીં. નિયમો મુજબ સ્મોલ નોટઆઉટ રહ્યો અને અંતે તેની જ ટીમ મેચ જીતી ગઈ.

ક્રિકેટ જગતમાં હોબાળો અને મિડલ સ્ટમ્પની એન્ટ્રી

આ ઘટના પછી મેદાન પર અને ક્રિકેટ જગતમાં ભારે હોબાળો મચી ગયો. બોલરોએ દલીલ કરી કે જો બોલ બેટરને થાપ આપીને વિકેટની વચ્ચેથી પસાર થઈ જાય તો તેને આઉટ જ ગણવો જોઈએ. ઘણી બેઠકો અને ચર્ચા ચાલી. અંતે સત્તાધીશોને બોલરોની વાત સાચી લાગી અને રમતને વધુ ન્યાયી બનાવવા માટે વિકેટમાં ત્રીજો એટલે કે 'મિડલ સ્ટમ્પ' ઉમેરવાનો ઐતિહાસિક નિર્ણય લેવાયો. 6 સપ્ટેમ્બર 1776ના રોજ ઈંગ્લેન્ડના સરેમાં આવેલા લેલેહામ બર્વે (Laleham Burway)માં ચેર્ટસી (Chertsey) અને કુલ્સડન (Coulsdon) વચ્ચે રમાયેલી મેચમાં પહેલીવાર સત્તાવાર રીતે ત્રણ સ્ટમ્પનો ઉપયોગ થયો. ત્યારથી 2 સ્ટમ્પનો જમાનો કાયમ માટે પૂરો થઈ ગયો.

સમય સાથે સ્ટમ્પના માપમાં આવેલા ફેરફાર

માત્ર સ્ટમ્પની સંખ્યા જ નહીં, પરંતુ બેટર અને બોલર વચ્ચે સંતુલન જાળવવા સમય જતાં સ્ટમ્પની લંબાઈ અને પહોળાઈમાં પણ સતત ઘણાં ફેરફારો થતા રહ્યા છે.

1744માં બે સ્ટમ્પની ઊંચાઈ 22 ઇંચ અને બેલની લંબાઈ 6 ઇંચ હતી, જે 1780 સુધી યથાવત્ રહી.
1798માં નિયમો બદલાયા. વિકેટની ઊંચાઈ વધારીને 24 ઇંચ અને પહોળાઈ 7 ઇંચ કરાઈ. આ જ સમયે એક લાંબી બેલની જગ્યાએ બે અલગ-અલગ બેલ્સનો ઉપયોગ શરૂ થયો.

19મી સદીમાં બોલિંગની સ્પીડ વધતા માપમાં ફરી ફેરફાર થયા. 1819માં ઊંચાઈ 26 ઇંચ જરાઈ. 1823માં ઊંચાઈ 27 ઇંચ અને પહોળાઈ 8 ઇંચ કરવામાં આવી.

હાલમાં MCC (મેરીલેબોન ક્રિકેટ ક્લબ) ના નિયમો મુજબ દરેક સ્ટમ્પની ઊંચાઈ 28 ઇંચ અને ત્રણેય સ્ટમ્પની કુલ પહોળાઈ 9 ઇંચ છે. તેના પર 4.31 ઇંચ લાંબી બે બેલ્સ મૂકવામાં આવે છે. આ આધુનિક માપ 1931માં વૈકલ્પિક રીતે અને 1947થી ફરજિયાતપણે અમલમાં છે.

સ્ટમ્પ પાછળનું વિજ્ઞાન: કયું લાકડું વપરાય છે?

સ્ટમ્પ બનાવવા માટે પરંપરાગત રીતે 'એશ' (Ash) અથવા 'વિલો' નામના લાકડાનો ઉપયોગ થાય છે. એશનું લાકડું અત્યંત મજબૂત છતાં થોડું લવચીક હોય છે, જેના કારણે 150 કિલોમીટર પ્રતિ કલાકની ઝડપે આવતો બોલ વાગવા છતાં તે તરત જ તૂટી કે ફાટી જતું નથી. સ્ટમ્પનો નીચેનો ભાગ અણીદાર રાખવામાં આવે છે, જેથી તેને મેદાનની માટીમાં સહેલાઈથી અને મજબૂતાઈથી ખોડી શકાય. જ્યારે ઉપરના ભાગે ખાંચો હોય છે જેમાં બેલ બરાબર બેસી જાય છે.

ટૅક્નોલૉજીનો ઉપયોગ: LED સ્ટમ્પ, કેમેરા અને સેન્સર

20મી સદીના અંતમાં ક્રિકેટમાં ટૅક્નોલૉજીનો વ્યાપક ઉપયોગ શરૂ થયો.

સ્ટમ્પમાં કેમેરાઃ 1992ના વર્લ્ડ કપમાં સ્ટમ્પ કેમેરાનો ઉપયોગ કરાયો હતો, જેણે અમ્પાયરોના નિર્ણયોને વધુ સચોટ બનાવ્યા અને દર્શકોને મેચ જોવાનો એક નવો એંગલ આપ્યો. આ ઉપરાંત, સ્ટમ્પમાં માઇક્રોફોન (Stump Mic) લગાવાયા, જે બેટની ઝીણી કિનારી વાગવાનો અવાજ (Snickometer/UltraEdge) પકડી પાડે છે અને DRS(ડિસિઝન રિવ્યુ સિસ્ટમ)માં મહત્ત્વનો ભાગ ભજવે છે.
LED સ્ટમ્પઃ આજના સમયમાં, ખાસ કરીને T20 અને વન-ડે જેવી વ્હાઇટ બોલ ક્રિકેટમાં લાકડાના સાદા સ્ટમ્પની જગ્યાએ ઝિંગ (Zing) LED સ્ટમ્પે લીધી છે. ઓસ્ટ્રેલિયન ડિઝાઇનર બ્રોન્ટે એકરમેને LED સ્ટમ્પની શોધ કરી હતી. આ સ્ટમ્પ અને બેલ્સમાં અત્યંત સંવેદનશીલ માઇક્રો-પ્રોસેસર અને સેન્સર લાગેલા હોય છે. નિયમ મુજબ બેટરને ત્યારે જ આઉટ ગણી શકાય જ્યારે બેલ સ્ટમ્પ પરથી સંપૂર્ણપણે અલગ થાય. આ LED સેન્સર એટલા પાવરફુલ હોય છે કે બેલ અને સ્ટમ્પ વચ્ચેનો સંપર્ક તૂટતાની સાથે જ સેકન્ડના 1000મા ભાગમાં તે લાલ લાઇટ પ્રગટાવે છે.

LED સ્ટમ્પની કિંમત 30થી 40 લાખ રૂપિયા! - 2013માં ઓસ્ટ્રેલિયન બિગ બેશ લીગમાં તેનો સૌપ્રથમ ઉપયોગ થયો અને 2014માં T20 વર્લ્ડ કપ દ્વારા તેણે ICC ઇવેન્ટ્સમાં સત્તાવાર પ્રવેશ કર્યો. આજે રન-આઉટ અને ક્લોઝ સ્ટમ્પિંગના નિર્ણયો થર્ડ અમ્પાયર માટે આ લાઇટના કારણે ખૂબ જ સરળ બની ગયા છે. આધુનિક ટેકનોલોજીથી સજ્જ આ LED સ્ટમ્પના એક સેટની કિંમત લગભગ 30 થી 40 લાખ રૂપિયા સુધીની હોય છે!

LED સ્ટમ્પનો પાવર સોર્સ: LED સ્ટમ્પ અને બેલ્સની અંદર નાની લો-વોલ્ટેજ બેટરી અને માઇક્રોપ્રોસેસર છુપાયેલા હોય છે, જે અવાજ અને સંપર્ક તૂટવાના આધારે લાઇટ પ્રગટાવે છે.

ભારે બેલ્સ (Heavy Bails) અને પવનનો નિયમ: જો મેદાન પર ખૂબ પવન ફૂંકાતો હોય, તો બેલ જાતે જ પડી ન જાય તે માટે 'લિગ્નમ વિટે' (Lignum vitae) નામના ખાસ ભારે લાકડાની બેલ્સ વાપરવામાં આવે છે. અત્યંત ભારે પવનમાં અમ્પાયર બેલ્સ વિના પણ મેચ રમાડવાનો નિર્ણય લઈ શકે છે.

આમ, બોલરોની ફરિયાદથી શરૂ થયેલી ત્રીજા સ્ટમ્પની સફર આજે લાખો રૂપિયાના ટેક્નોલોજીકલ LED સ્ટમ્પ સુધી પહોંચી ગઈ છે, જે ક્રિકેટના સતત વિકસતા અને આધુનિક થતાં સ્વરૂપની સાબિતી આપે છે.