VIDEO: રથયાત્રાનો છેલ્લો દિવસ: જાણો શું છે 'નીલાદ્રી બીજે'? કેમ નારાજ લક્ષ્મીજીને મનાવવા પ્રભુ જગન્નાથને ખવડાવવા પડ્યા રસગુલ્લા!
છેલ્લું અપડેટ : 16 Jul 2026
ભગવાન જગન્નાથની વિશ્વપ્રસિદ્ધ રથયાત્રા માત્ર રથ ખેંચવા પૂરતી મર્યાદિત નથી, પરંતુ તેના સમાપન સાથે જોડાયેલી એવી ઘણી ધાર્મિક વિધિઓ છે, જેનું આધ્યાત્મિક મહત્વ ખૂબ જ ખાસ માનવામાં આવે છે. આમાંની જ એક મહત્વપૂર્ણ વિધિ એટલે 'નીલાદ્રી બીજે'. આ એ પાવન અવસર છે જ્યારે ભગવાન જગન્નાથ, મોટા ભાઈ બલભદ્ર અને બહેન સુભદ્રા ગુન્ડિચા મંદિરમાં નવ દિવસનો પ્રવાસ પૂર્ણ કરીને ફરીથી શ્રીમંદિરમાં પ્રવેશ કરે છે.
નીલાદ્રી બીજેને રથયાત્રાની અંતિમ અને સૌથી મહત્વપૂર્ણ વિધિ માનવામાં આવે છે. આ દિવસે માત્ર ભગવાનના મંદિર પરત ફરવાનો ઉત્સવ જ નથી મનાવવામાં આવતો, પરંતુ ભગવાન જગન્નાથ અને માતા લક્ષ્મીના મિલનની અદ્ભુત લીલા પણ ભક્તોને પ્રેમ, સમર્પણ અને પારિવારિક સૌહાર્દનો સંદેશ આપે છે.
'નીલાદ્રી બીજે'નો અર્થ શું છે?
'નીલાદ્રી' શબ્દનો અર્થ થાય છે નીલો પર્વત (નિલગિરી), જેના પર ભગવાન જગન્નાથનું પવિત્ર શ્રીમંદિર આવેલું છે. જ્યારે 'બીજે' નો અર્થ થાય છે પ્રવેશ કરવો કે બિરાજમાન થવું. તેથી નીલાદ્રી બીજે એટલે એ શુભ અવસર, જ્યારે ભગવાન જગન્નાથ પોતાના મૂળ ધામ શ્રીમંદિરમાં પુનઃ બિરાજમાન થાય છે.
રથયાત્રા સાથે શું છે તેનો સંબંધ?
અષાઢ સુદ બીજના દિવસે ભગવાન જગન્નાથ પોતાના ભાઈ-બહેન સાથે ભવ્ય રથયાત્રા પર નીકળે છે અને ગુન્ડિચા મંદિર પહોંચે છે. ત્યાં નવ દિવસ આરામ કર્યા પછી, તેઓ 'બહુડા યાત્રા' (વળતી યાત્રા) દ્વારા શ્રીમંદિરે પાછા ફરે છે. જો કે, મંદિરે પહોંચ્યા પછી પણ ભગવાન તરત જ ગર્ભગૃહમાં પ્રવેશ કરતા નથી. નીલાદ્રી બીજેના દિવસે તમામ પરંપરાગત ધાર્મિક વિધિઓ પછી જ ભગવાનને પુનઃ રત્ન સિંહાસન પર બિરાજમાન કરવામાં આવે છે. આ વિધિ સાથે જ રથયાત્રા મહોત્સવનું સત્તાવાર સમાપન થાય છે.
માતા લક્ષ્મી અને ભગવાન જગન્નાથની રસપ્રદ કથા
નીલાદ્રી બીજેની સૌથી પ્રસિદ્ધ કથા માતા લક્ષ્મી સાથે જોડાયેલી છે. એવી માન્યતા છે કે જ્યારે ભગવાન જગન્નાથ પોતાના ભાઈ-બહેન સાથે ગુન્ડિચા મંદિર ગયા, ત્યારે તેઓ માતા લક્ષ્મીને પોતાની સાથે નહોતા લઈ ગયા. આનાથી માતા લક્ષ્મી ભારે નારાજ થઈ ગયા હતા. જ્યારે ભગવાન પાછા શ્રીમંદિરે પરત ફર્યા, ત્યારે ગુસ્સે ભરાયેલા માતા લક્ષ્મીએ મંદિરના દ્વાર બંધ કરી દીધા અને પ્રભુના પ્રવેશ પર રોક લગાવી દીધી.
ભગવાન જગન્નાથજીએ માતા લક્ષ્મીનો ક્રોધ શાંત કરવા માટે તેમને પ્રેમપૂર્વક રસગુલ્લા અર્પણ કર્યા. ભગવાનનો આ સ્નેહ જોઈને માતા લક્ષ્મી પ્રસન્ન થઈ ગયા અને મંદિરના દ્વાર ખોલી દીધા. ત્યારપછી જ ભગવાન શ્રીમંદિરમાં પ્રવેશ કરીને પોતાના સિંહાસન પર બિરાજમાન થયા. આ લીલાની યાદમાં આજે પણ નીલાદ્રી બીજેના દિવસે ભગવાન જગન્નાથને રસગુલ્લાનો ભોગ ધરાવવાની ખાસ પરંપરા નિભાવવામાં આવે છે. ઓડિશામાં આ દિવસને 'રસગુલ્લા દિવસ' તરીકે પણ ઉજવવામાં આવે છે.
નીલાદ્રી બીજે પર થતી મુખ્ય ધાર્મિક વિધિઓ
ભગવાન જગન્નાથ, બલભદ્ર અને સુભદ્રાજીનો રથમાંથી શ્રીમંદિરમાં પ્રવેશ કરાવવામાં આવે છે.
મંદિરના પૂજારીઓ (સેવાધારીઓ) વિશેષ વૈદિક મંત્રો અને પરંપરાગત પદ્ધતિથી મૂર્તિઓને ગર્ભગૃહ સુધી લઈ જાય છે.
ભગવાન અને માતા લક્ષ્મીના મિલનની પ્રતીકાત્મક લીલાનું આયોજન કરવામાં આવે છે.
ભગવાનને રસગુલ્લા અને અન્ય વિશેષ ભોગ અર્પણ કરવામાં આવે છે.
મંદિરમાં વિશેષ મહાઆરતી, ભજન અને પૂજા-અર્ચના થાય છે.
આ જ દિવસે રથયાત્રા ઉત્સવનું ઔપચારિક સમાપન થયેલું માનવામાં આવે છે.
નોંધ: આ લેખમાં આપવામાં આવેલી તમામ માહિતી વિવિધ સ્રોતો જેવા કે - પંચાંગો/ ઉપદેશો/ ધાર્મિક માન્યતાઓ/જ્યોતિષીઓ/ શાસ્ત્રોમાંથી સંકલિત કરવામાં આવી છે અને તમને પ્રસારિત કરવામાં આવી છે. અમારો હેતુ માત્ર માહિતી પૂરી પાડવાનો છે. GSTV આની પુષ્ટિ નથી કરતું. તેના માટે કોઈ નિષ્ણાતનું માર્ગદર્શન લેવું.