કયા મુઘલ સમ્રાટે હિન્દુ જ્યોતિષીઓની સલાહ લીધા પછી પોતાના દીકરાના લગ્ન કરાવ્યા હતા?

શું કોઈ મુસ્લિમ સમ્રાટ હિન્દુ પંડિતોને લગ્નના શુભ મુહૂર્ત વિશે પૂછી શકે છે? આ વાત વિચિત્ર લાગે છે પણ સત્ય એ છે કે ઇતિહાસમાં એક મુઘલ શાસક હતો જેને ભારતીય જ્યોતિષમાં અતૂટ શ્રદ્ધા હતી અને તે સમ્રાટ અકબર મહાન હતાં.

અકબરે સાત જ્યોતિષીઓ પાસેથી ન માત્ર પોતાના પુત્ર સલીમ (જહાંગીર)ની કુંડળી જ તૈયાર કરાવી હતી, પણ હિન્દુ પંચાંગ જોઈને લગ્નની તારીખ પણ નક્કી કરી હતી. અહીં જાણો અકબરે ધર્મની દિવાલો કેવી રીતે ઓળંગી અને 'ગ્રહો'ની ગતિ દ્વારા રાજકારણને દિશા આપી, અને આ ઘટના આજના વિશ્વમાં શા માટે સુસંગત છે.

જ્યારે મુઘલ સમ્રાટે લગ્ન માટે શુભ મુહૂર્ત નક્કી કરવા માટે જ્યોતિષીઓની સલાહ લીધી હતી

આજના આધુનિક યુગમાં કેટલાક લોકોને આ એક કાલ્પનિક લાગી શકે છે પણ ના. આ ઇતિહાસનું એક આશ્ચર્યજનક સત્ય છે, જ્યારે મુઘલ સમ્રાટ અકબરે પોતાના પુત્ર સલીમના લગ્ન માટે હિન્દુ જ્યોતિષીઓની સલાહ લીધી હતી. એક મુઘલ શાસકે હિન્દુ રીતથી શુભ સમય નક્કી કરવો એ માત્ર ધાર્મિક સહિષ્ણુતાની નિશાની જ નહીં, પણ જ્ઞાન પ્રત્યે આદરની નિશાની પણ હતી.

અકબરનો 'ઇબાદત ખાના' કેવા પ્રકારની વિચારસરણી દર્શાવે છે?

ઇતિહાસકાર વિન્સેન્ટ સ્મિથ તેમના પુસ્તક 'અકબર: ધ ગ્રેટ મોગલ' માં લખે છે કે અકબર (1542–1605) ફક્ત એક વિજેતા જ નહોતા, તેઓ ધર્મનિરપેક્ષ માનસિકતા ધરાવતા સમ્રાટ હતા.

અકબરે ફતેહપુર સીકરીમાં 'ઇબાદતખાના'ની સ્થાપના કરી, જ્યાં તેઓ હિન્દુ, જૈન, મુસ્લિમ અને ખ્રિસ્તી વિદ્વાનો સાથે ગૂઢ વિષયો પર ચર્ચા કરતા હતા. એક જગ્યાએ તેઓ લખે છે કે'It was common for Akbar to ask Hindu astrologers and Jain scholars to interpret celestial events.' એટલે કે, જ્યોતિષીઓ અને વિદ્વાનો સાથે ચર્ચા કરવી, ગ્રહોના ગોચરનું વિશ્લેષણ કરાવવું એ અકબરના રોજિંદા જીવનનો એક ભાગ હતો.

જહાંગીરની કુંડળી સાત જ્યોતિષીઓ દ્વારા તૈયાર કરવામાં આવી હતી

Wheeler M. Thackston જેમણે ઘણા પુસ્તકોનો અનુવાદ કર્યો હતો, જહાંગીરનામાનો અનુવાદ કરતી વખતે લખે છે કે જ્યારે સલીમનો જન્મ થયો, ત્યારે અકબરે સાત જ્યોતિષીઓને તેમની કુંડળી તૈયાર કરવા માટે આમંત્રણ આપ્યું હતું. તેમાંથી કેટલાક હિન્દુ પંચાંગના નિષ્ણાતો હતા અને કેટલાક ગ્રીક ખગોળશાસ્ત્રના નિષ્ણાતો હતા.

તુઝુક-એ-જહાંગીરનામા (જહાંગીરનામા) મુઘલ સમ્રાટ જહાંગીરની આત્મકથા છે. તે ફારસી ભાષામાં લખાયેલી છે. આ આત્મકથા સાહિત્યનું એક અનોખું ઉદાહરણ પણ માનવામાં આવે છે. તેનું અંગ્રેજીમાં ભાષાંતર કરતી વખતે Wheeler M. Thackston લખે છે- 'When I was born, astrologers, both Hindu and Muslim cast my horoscope...' જહાંગીર લખે છે કે જ્યારે મારો જન્મ થયો, ત્યારે હિન્દુ અને મુસ્લિમ બંને જ્યોતિષીઓએ મારી કુંડળી બનાવી.

લગ્નનું શુભ મુહૂર્ત હિન્દુ પંચાંગમાંથી લેવામાં આવ્યો હતો

જહાંગીરના લગ્નનું શુભ દિવસ પણ આ હિન્દુ જ્યોતિષીઓની ગણતરીના આધારે નક્કી કરવામાં આવ્યો હતો. આ અકબરની માન્યતાનું ઉદાહરણ છે કે શાહી કાર્યોનો સમય ગ્રહો અનુસાર પસંદ કરવો જોઈએ.

ભારતીય ઇતિહાસકાર Satish Chandra તેમના Medieval India: From Sultanat to the Mughalsમાં લખે છે કે 'He considered planetary positions and consulted Brahmin astrologers before royal weddings.' એટલે કે, મુઘલ સમ્રાટો શાહી લગ્નો પહેલાં ગ્રહોની સ્થિતિ ધ્યાનમાં લેતા અને બ્રાહ્મણ જ્યોતિષીઓની સલાહ લેતા હતાં.

શું અકબરનો જ્યોતિષમાં વિશ્વાસ માત્ર એક પરંપરા હતી કે વિજ્ઞાનમાં વિશ્વાસ?

એ પણ સમજવાની જરૂર છે કે મુઘલ સમ્રાટ અકબર જ્યોતિષમાં આટલો બધો વિશ્વાસ કેમ રાખતા હતા. એવા ઉદાહરણો છે કે અકબરે સૂર્યગ્રહણ, ચંદ્રગ્રહણ, નક્ષત્ર પરિવર્તન જેવી ખગોળીય ઘટનાઓને અવગણી ન હતી.

વિજ્ઞાન પણ આ બાબતોને સ્વીકારે છે. અકબરના દરબારમાં પંડિત જગન્નાથ અને બીરબલ જેવા વિદ્વાનોને જ્યોતિષ અને શાસ્ત્રો પર અધિકાર હતાં
 
H. Blochmann" તેમણે આઈન અકબરી (Ain-i-Akbari)નું ભાષાંતર કર્યું, તેઓ લખે છે કે 'Akbar respected the learning of the Brahmins and often consulted them in astrological matters.' એટલે કે, 'અકબર બ્રાહ્મણોના શિક્ષણનો આદર કરતા હતા અને ઘણીવાર જ્યોતિષીય બાબતોમાં તેમની સલાહ લેતા હતા.'

શું અકબરે ભારતીય જ્યોતિષ ગ્રંથોના સૂચનોનું પાલન કર્યું હતું?

વૈદિક શાસ્ત્રોમાં મુહૂર્તનું મહત્વ વિગતવાર સમજાવવામાં આવ્યું છે. મુહૂર્ત પાળવાની પરંપરા ફક્ત લગ્ન જેવા કાર્યો સુધી મર્યાદિત નથી. વરાહમિહિર દ્વારા લખાયેલ બૃહજ્જાતકમ અથવા બૃહત જાતકમાં તે સ્પષ્ટ રીતે લખાયેલું છે-

नक्षत्राणां च सर्वेषां मुहूर्तं पश्यतां शुभम्.
राज्ये विवाहे यज्ञे च ग्रहस्थानं विचारयेत्॥

(અર્થ- ગ્રહો અને નક્ષત્રોના આધારે રાજ્ય, લગ્ન અને યજ્ઞ માટે શુભ સમય શોધવો જરૂરી છે.) આજે પણ આ સનાતન પરંપરા અનુસરવામાં આવી રહી છે. જે અકબરના સમયમાં પણ સુસંગત હતી.

શું જ્ઞાનનો સંબંધ ધર્મથી ઉપર છે?

આ ભારતની ધાર્મિક વિવિધતા અને સહિષ્ણુતાનું પ્રતીક છે. તે દર્શાવે છે કે શક્તિ અને જ્ઞાનનો સંબંધ ધર્મથી ઉપર છે. આજના આંતરધાર્મિક સંવાદ અને મિશ્ર લગ્નોમાં આ પુરાવો અદ્ભુત લાગે છે.

અકબરનું આ પગલું એ હકીકતનો પુરાવો છે કે સાચો શાસક તે છે જે જ્ઞાન, સમય અને ગ્રહોની ગતિને સમજે છે. જ્યાં ધર્મની સીમાઓ સમાપ્ત થાય છે, ત્યાંથી રાજધર્મ અને વિવેકથી શરૂ થાય છે, આ વાત અકબરે સાબિત કરી.