ભીષ્મના પાંચ સુવર્ણ બાણ: પાંડવોના કાળ સમાન અસ્ત્રોને શ્રીકૃષ્ણએ દુર્યોધન પાસેથી આ રીતે છીનવી લીધાં
છેલ્લું અપડેટ : 17 Sept 2026
મહાભારત માત્ર યુદ્ધ અને પરાક્રમની ગાથા નથી, પરંતુ ભગવાન શ્રીકૃષ્ણની અદ્ભુત રણનીતિ અને દીર્ઘદ્રષ્ટિનું અજોડ ઉદાહરણ પણ છે. કુરુક્ષેત્રના મેદાનમાં જ્યારે ભાઈઓ સામસામે આવ્યા, ત્યારે એવા અનેક વળાંકો આવ્યા જ્યાં મહાન યોદ્ધાઓનાં શસ્ત્રો નિષ્ફળ સાબિત થયાં, પણ શ્રીકૃષ્ણની બુદ્ધિમત્તાથી પરિણામ બદલાઈ ગયું.
આવો જ એક રોમાંચક પ્રસંગ ભીષ્મ પિતામહના પાંચ સુવર્ણ બાણ સાથે જોડાયેલો છે. કુરુક્ષેત્રનું યુદ્ધ ચરમસીમાએ હતું અને પાંડવો માટે સૌથી મોટો પડકાર પિતામહ ભીષ્મ હતા, જેમની સામે ટકવું અશક્ય જણાતું હતું.
દુર્યોધનની શંકા અને ભીષ્મની ભીષણ પ્રતિજ્ઞા
કૌરવ સેનાના મુખ્ય સેનાપતિ તરીકે ભીષ્મ લડી રહ્યા હતા. હસ્તિનાપુરના સિંહાસન પ્રત્યેની તેમની અતૂટ પ્રતિજ્ઞાને કારણે તેઓ કૌરવોના પક્ષે ઊભા હતા, છતાં દુર્યોધનને હંમેશાં વહેમ રહેતો કે પિતામહ પાંડવો પ્રત્યે સહાનુભૂતિ રાખી રહ્યા છે.
એક રાત્રે દુર્યોધને ક્રોધમાં આવીને ભીષ્મ પર પાંડવો પ્રત્યે પક્ષપાત અને નરમાશ રાખવાનો આરોપ મૂક્યો. દુર્યોધનનાં કટુ વચનોથી ભીષ્મ અત્યંત વ્યથિત થયા. ક્રોધમાં આવીને તેમણે પાંચ સુવર્ણ બાણ અભિમંત્રિત કર્યાં અને પ્રતિજ્ઞા લીધી કે, "આવતીકાલે આ પાંચ બાણથી હું પાંચેય પાંડવોનો વધ કરીશ."
દુર્યોધન દ્વારા બાણ પોતાના કબજામાં લેવાં
ભીષ્મની આ પ્રતિજ્ઞાથી દુર્યોધન ખુશ તો થયો, પરંતુ તેને શંકા હતી કે સવાર થતાં સુધીમાં પાંડવો પ્રત્યેના વાત્સલ્યને કારણે પિતામહ કદાચ પોતાનો વિચાર ન બદલી નાખે. તેથી તેણે ભીષ્મ પાસે આ પાંચેય સુવર્ણ બાણ માગી લીધાં અને ખાતરી આપી કે તે સવારે યુદ્ધ સમયે પોતે પાછા આપશે. ભીષ્મે તે બાણ દુર્યોધનને સોંપી દીધાં.
શ્રીકૃષ્ણની અચૂક યોજના અને જૂનું વચન
જ્યારે અંતર્યામી શ્રીકૃષ્ણને આ ઘટનાની જાણ થઈ, ત્યારે તેમણે તરત જ પાંડવોના રક્ષણ માટે યોજના ઘડી. કૃષ્ણને પાંડવોના વનવાસ દરમિયાન બનેલી એક જૂની ઘટના યાદ આવી.
વનવાસ દરમિયાન દુર્યોધન ઘોષયાત્રાના બહાને પાંડવોનું અપમાન કરવા ગયો હતો, ત્યારે ગંધર્વરાજ ચિત્રરથે તેને બંદી બનાવી લીધો હતો. તે સમયે યુધિષ્ઠિરના આદેશથી અર્જુને ગંધર્વો સાથે યુદ્ધ કરીને દુર્યોધન અને તેના પરિવારને મુક્ત કરાવ્યા હતા. શરમ અને આભારની લાગણીથી ઘેરાયેલા દુર્યોધને અર્જુનને એક વરદાન (વચન) આપવાની વાત કરી હતી. ત્યારે અર્જુને કહ્યું હતું કે, "યોગ્ય સમય આવ્યે હું તે માંગી લઈશ."
કૃષ્ણએ અર્જુનને તે જૂનું વચન યાદ અપાવ્યું અને તાત્કાલિક દુર્યોધનના શિબિરમાં જઈને વરદાન માંગવાનો આદેશ આપ્યો.
અર્જુનની માંગણી અને દુર્યોધનની લાચારી
શ્રીકૃષ્ણના માર્ગદર્શન હેઠળ અર્જુન રાત્રિના સમયે દુર્યોધનના તંબુમાં પહોંચ્યો. એક ક્ષત્રિય તરીકે દુર્યોધને અર્જુનનું સ્વાગત કર્યું અને આગમનનું કારણ પૂછ્યું.
અર્જુને કહ્યું, "હે દુર્યોધન! તેં મને ગંધર્વોના બંધનમાંથી મુક્તિ વખતે જે વચન આપ્યું હતું, આજે હું તે માંગવા આવ્યો છું. મને પિતામહ ભીષ્મે આપેલા પેલા પાંચ સુવર્ણ બાણ આપી દે."
પોતાનું ક્ષત્રિય વચન પાળવા બંધાયેલા દુર્યોધન પાસે કોઈ વિકલ્પ નહોતો. અતિશય અફસોસ સાથે તેણે તે પાંચેય દિવ્ય બાણ અર્જુનને સોંપી દેવાં પડ્યાં. આમ, પાંડવોનો કાળ બની શકે તેવાં બાણ યુદ્ધના મેદાનમાં પહોંચ્યા પહેલાં જ અર્જુનના હાથમાં આવી ગયાં.
પિતામહ ભીષ્મ કૃષ્ણની લીલા સમજી ગયા
બીજા દિવસે સવારે જ્યારે દુર્યોધને પિતામહ ભીષ્મ પાસે જઈને ફરી નવાં દિવ્ય બાણ બનાવવાની વિનંતી કરી, ત્યારે ભીષ્મ પરિસ્થિતિ સમજી ગયા. તેમણે મંદ સ્મિત સાથે કહ્યું, "દુર્યોધન! એ દિવ્ય બાણ માત્ર એક જ વાર મંત્રોથી સિદ્ધ થઈ શકતાં હતાં. પાંડવોનું રક્ષણ સ્વયં જગતપિતા શ્રીકૃષ્ણ કરી રહ્યા છે, અને જ્યાં ધર્મ તથા કૃષ્ણ હોય ત્યાં પરાજય અશક્ય છે.
