VIDEO: Health/ જો તમે પણ વારંવાર એકનું એક કામ કરતા હોવ તો થઈ જજો સાવધાન! આ હોઈ શકે છે OCDના સંકેત
છેલ્લું અપડેટ : 11 Apr 2026
ઓબ્સેસિવ કમ્પલ્સિવ ડિસઓર્ડર (OCD) વિશે આજે પણ લોકોમાં એવી માન્યતા છે કે જેમને વધુ પડતી સાફ-સફાઈ, વસ્તુઓ વ્યવસ્થિત રાખવી કે દરેક કામ પરફેક્શન સાથે કરવાની આદત હોય, તેમને ઓસીડી હોઈ શકે છે. પરંતુ આ એક અધૂરી અને ખોટી માન્યતા છે.
OCD બ્રેઈન હેલ્થને કેવી રીતે પ્રભાવિત કરે છે?
OCD મગજના અમુક ભાગોની કાર્યશૈલીમાં આવતા ફેરફાર સાથે જોડાયેલ છે. આ બીમારીથી પીડિત વ્યક્તિમાં મગજના ફ્રન્ટલ લોબ (Frontal Lobe) અને બેસલ ગેન્ગ્લિયા (Basal Ganglia) જેવા ભાગો વધુ સક્રિય હોય છે. મગજના આ હિસ્સાઓ નિર્ણય લેવા, લાગણીઓ પર નિયંત્રણ અને આદતો બનાવવા માટે જવાબદાર છે.
OCD ધરાવતા દર્દીનું મગજ વારંવાર એવા સિગ્નલ મોકલે છે કે કંઈક ખોટું થઈ રહ્યું છે, જ્યારે વાસ્તવમાં બધું બરાબર હોય છે. આ એક એવા ઈન્ટરનલ એલાર્મ સિસ્ટમ જેવું છે જે બિનજરૂરી રીતે વાગતું રહે છે, જેના કારણે વ્યક્તિ સામાન્ય સ્થિતિમાં પણ અસુરક્ષિત અને અસહજ અનુભવે છે.
આ ઉપરાંત, સેરોટોનિન (Serotonin) નામનું કેમિકલ, જે મૂડ અને વિચારોને નિયંત્રિત કરે છે, તેનું સ્તર અસંતુલિત હોવાને કારણે પણ લક્ષણો વધુ ગંભીર બની શકે છે.
OCDને કેવી રીતે ઓળખવી?
OCDનું ચક્ર મુખ્યત્વે બે ભાગમાં કામ કરે છે: સનક (Obsession) અને મજબૂરી (Compulsion). વ્યક્તિના મનમાં અચાનક કોઈ વિચારની સનક જાગે છે અને તે કાર્ય કરવા માટે તે એટલો વ્યાકુળ થઈ જાય છે કે તેને તે કરવું જ પડે છે. દાખલા તરીકે:
કીટાણુઓના ડરથી વારંવાર હાથ ધોવા કે ઘર સાફ કરવું.
બહાર નીકળતી વખતે વારંવાર ચેક કરવું કે તાળું બરાબર લાગ્યું છે કે નહીં.
વસ્તુઓ ગણવી કે મનમાં શબ્દો વારંવાર દોહરાવવા.
વિચારો પર કાબૂ ન હોવો, જેનાથી બેચેની વધતી રહે છે.
સ્ત્રી અને પુરુષોમાં અલગ-અલગ લક્ષણો
OCD સ્ત્રી-પુરુષ બંનેને અને કોઈપણ ઉંમરે થઈ શકે છે, પણ તેના લક્ષણો અલગ હોઈ શકે છે:
પુરુષોમાં: લક્ષણો નાની ઉંમરે જ દેખાઈ શકે છે. તેઓ એકનું એક કામ સંતોષ ન મળે ત્યાં સુધી વારંવાર કર્યા કરે છે.
સ્ત્રીઓમાં: ઘરની સફાઈ કે ઇન્ફેક્શનનો ડર વધુ જોવા મળે છે. ઘણીવાર પ્રેગ્નન્સી કે હોર્મોનલ ફેરફારો દરમિયાન વર્તનમાં બદલાવ આવી શકે છે.
વધતી ઉંમરે: જો ઈલાજ ન કરવામાં આવે, તો વૃદ્ધાવસ્થામાં આ સમસ્યા ગંભીર બની શકે છે. ઘણીવાર યાદશક્તિની નબળાઈને કારણે થતા કાર્યો વાસ્તવમાં OCD પણ હોઈ શકે છે.
શું OCD પર નિયંત્રણ શક્ય છે?
હા, જાગૃતિ અને સમયસર નિદાનથી OCDને નિયંત્રિત કરી શકાય છે. તેના માટે સૌથી અસરકારક રીતો નીચે મુજબ છે:
CBT અને ERP થેરાપી: કોગ્નિટિવ બિહેવિયરલ થેરાપી (CBT) અને ખાસ કરીને એક્સપોઝર એન્ડ રિસ્પોન્સ પ્રિવેન્શન (ERP) પદ્ધતિ ખૂબ મદદરૂપ છે. જેમાં વ્યક્તિને ધીમે-ધીમે એ પરિસ્થિતિઓનો સામનો કરાવવામાં આવે છે જેનાથી તેને ડર લાગે છે.
જીવનશૈલીમાં ફેરફાર: પૂરતી ઊંઘ, નિયમિત કસરત, મેડિટેશન અને સ્ટ્રેસ મેનેજમેન્ટ.
પરિવારનો સપોર્ટ: દર્દીને સાજા થવા માટે પરિવારનો સાથ અને સમજદારી સૌથી મહત્વની છે.
