સોશિયલ મીડિયા પર એઆઈનો જાદુ: નાચતી કોફી અને ગાતાં શાકભાજીની રીલ્સ મગજને કેમ આપે છે 'માનસિક બ્રેક'?
છેલ્લું અપડેટ : 25 Sept 2026
આજના આર્ટિફિશિયલ ઈન્ટેલિજન્સ (AI)ના યુગમાં વિવિધ ટૂલ્સની મદદથી ઘણા બધા કામો હવે ક્ષણભરમાં થઈ રહ્યા છે. મોટી અને લાંબી ફાઈલોને સરળ ભાષામાં સમજવી હોય, ડોક્ટરના પ્રિસ્ક્રિપ્શન (પર્ચી) અને તેમાં લખેલી દવાઓ વિશે માહિતી મેળવવી હોય, પોતાના ફોટાને ક્રિએટિવ લુક આપવો હોય કે પછી મનોરંજક વીડિયો બનાવવા હોય—AIએ આ બધું જ અત્યંત સરળ અને ચપટી વગાડતા થઈ જાય તેવું બનાવી દીધું છે. એઆઈ ટૂલ્સને આમ તો ખૂબ ઉપયોગી માનવામાં આવી રહ્યા છે, પરંતુ કેટલાક નિષ્ણાતો તેના ઉપયોગથી થતા જોખમો અંગે પણ ચેતવણી આપી રહ્યા છે
એક અહેવાલમાં એલર્ટ કરવામાં આવ્યું હતું કે માનસિક સ્વાસ્થ્યમાં મદદ મેળવવા માટે AIનો ઉપયોગ કરવો એ સમસ્યાને વધુ ગંભીર બનાવી શકે છે. કેટલાક કિસ્સાઓમાં તો તે આત્મહત્યાના વિચારો વધારવા માટે પણ જવાબદાર જણાયું છે. આ જ કારણ છે કે વિશ્વભરના આરોગ્ય નિષ્ણાતો AIના મર્યાદિત અને સંયમપૂર્ણ ઉપયોગ પર ભાર મૂકી રહ્યા છે.
AIનું આવું જ એક બીજું ઉદાહરણ આજકાલ તમે સોશિયલ મીડિયા પર રીલ્સમાં પણ જોઈ શકો છો. સોશિયલ મીડિયા પર એવી રીલ્સ ખૂબ ઝડપથી વાયરલ થઈ રહી છે, જેમાં કોફીનો કપ નાચતો જોવા મળે છે, ટોયલેટ ગીતો ગાય છે, ફળો માણસોની જેમ વાતો કરે છે અથવા રોજિંદી વસ્તુઓને અજીબોગરીબ ચહેરા અને અવાજ આપી દેવામાં આવે છે. જોવામાં આ વીડિયો ભલે નિરર્થક કે નકામા લાગે, પરંતુ લાખો લોકો થોડી સેકન્ડ રોકાઈને તેને જુએ છે, હસે છે અને આગળ શેર પણ કરે છે.
સોશિયલ મીડિયા પર અજીબોગરીબ કન્ટેન્ટનો ટ્રેન્ડ
આ વીડિયોની ખાસિયત એ છે કે જેમાં કોઈ વાર્તા કે કથા સમજવાની જરૂર પડતી નથી. સ્ક્રીન પર કંઈક એવું દેખાય છે જેની મગજે ક્યારેય કલ્પના પણ ન કરી હોય. કોફીને અચાનક નાચતી જોવી કે ટોયલેટને ગીત ગાતું સાંભળવું એ એક અણધાર્યો અનુભવ છે. આવી નવી અને અજીબ વસ્તુઓ તરત જ લોકોનું ધ્યાન ખેંચે છે. ત્યારબાદ મનોરંજક અવાજ, ફાસ્ટ કન્ટેન્ટ, રંગબેરંગી દ્રશ્યો અને થોડી સેકન્ડનો નાનો વીડિયો તમને અંત સુધી જોવા માટે મજબૂર કરી દે છે.
આરોગ્ય નિષ્ણાતોના જણાવ્યા અનુસાર, આમાં એક બીજું મનોવૈજ્ઞાનિક પાસું પણ કામ કરે છે. દિવસભર અભ્યાસ, નોકરી, ઘર અને અન્ય જવાબદારીઓ વચ્ચે આપણું મગજ સતત માહિતી મેળવતું રહે છે. એવામાં વધારે વિચાર્યા વગર જોવામાં આવતી આવી મનોરંજક રીલ્સ થોડીવાર માટે ધ્યાન બીજી તરફ દોરી જાય છે. હાસ્ય અને મનોરંજન માનસિક તણાવમાંથી અસ્થાયી રાહત આપી શકે છે, તેથી લોકો આવી રીલ્સને 'મેન્ટલ બ્રેક' (માનસિક વિરામ) તરીકે પણ જુએ છે.
પરંતુ ખરી સમસ્યા ત્યારે શરૂ થાય છે જ્યારે થોડી સેકન્ડનું આ મનોરંજન કલાકોની સ્ક્રોલિંગમાં બદલાઈ જાય છે. એક રીલ જોયા પછી બીજી અને પછી ત્રીજી રીલ આપોઆપ ચાલતી રહે છે. સતત નાના અને ઉત્તેજક વીડિયો જોવાની આ આદત એકાગ્રતા, ઊંઘ અને રોજિંદા કામકાજ પર વિપરીત અસર પાડી શકે છે.
મગજને મળે છે સેરોટોનિન બૂસ્ટ
આરોગ્ય નિષ્ણાતો કહે છે કે ઓફિસના કામથી ઘરે પરત ફર્યા પછી આ પ્રકારની આનંદદાયક રીલ્સ જોવી એ લોકોના જીવનનો એક મહત્વપૂર્ણ ભાગ બનતી જાય છે. લોકો શરૂઆત તો માત્ર એક રીલથી કરે છે, પરંતુ તેનાથી મગજને મળતું સેરોટોનિન બૂસ્ટ ખુશી અને તણાવમુક્તિનો અહેસાસ કરાવે છે.
આ કારણે તમે એક પછી બીજી અને બીજી પછી ત્રીજી રીલ જોતા જ જાઓ છો અને તેમાં કલાકો વીતી જાય છે. ખાસ કરીને રાત્રે લાંબા સમય સુધી રીલ્સ જોવી અને ફોન વાપરવો ઊંઘના ચક્રને ખોરવી શકે છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે નાચતી કોફી કે ગાતા શાકભાજી જોવા એ પોતે કોઈ માનસિક બીમારી નથી. અસલી સવાલ એ છે કે સોશિયલ મીડિયાનો ઉપયોગ કેટલો થઈ રહ્યો છે અને શું તે તમારી ઊંઘ, અભ્યાસ, કામ, સંબંધો કે મૂડને પ્રભાવિત કરવા લાગ્યું છે?
શું કહે છે નિષ્ણાતો?
મનોરંજન માટે રીલ્સ જોવી સામાન્ય છે, પરંતુ જો ફોન બંધ કરવો મુશ્કેલ લાગે કે સ્ક્રોલ કર્યા વગર બેચેની થવા લાગે, તો તમારી સોશિયલ મીડિયાની આદત પર ધ્યાન આપવું અત્યંત જરૂરી છે.
અમેરિકાની રોવાન યુનિવર્સિટીના ડિજિટલ કલ્ચરના સંશોધકો ડૉ. મેક્સી હેટમેયર અને અન્ના ગોટ્ઝફ્રાઇડે આ અસરોને સમજવા માટે એક અભ્યાસ કર્યો હતો. જેમાં 13 થી 26 વર્ષના યુવાનો સાથેની વાતચીતના આધારે એ તારણ કાઢવામાં આવ્યું કે, આ સોશિયલ મીડિયાની એ દુનિયા સામેનો એક 'અચેતન વિદ્રોહ' (અજાણતા કરાતો વિરોધ) હોઈ શકે છે, જ્યાં દરેક પોસ્ટ પાછળ યુઝરનું ધ્યાન ખેંચવાની અને તેનાથી કમાણી કરવાની કોશિશ હોય છે.
દરેક વસ્તુ કન્ટેન્ટ છે તો બ્રેન રોટ 'એન્ટી-કન્ટેન્ટ' છે
યુવાનોનું કહેવું છે કે સામાન્ય રીતે સોશિયલ મીડિયાની મોટાભાગની પોસ્ટ્સ તેમની પાસે કંઈક ને કંઈક અપેક્ષા રાખે છે— કશુંક ખરીદવું, કંઈક શીખવું કે પોતાને શ્રેષ્ઠ દર્શાવવું. અર્થ વગરની આવી અજીબ રીલ્સ આનાથી તદ્દન અલગ છે; તે તેમની પાસે કશાની માંગણી કરતી નથી. યુવાનોના મતે, જ્યારે દરેક વસ્તુ 'કન્ટેન્ટ' બની ગઈ છે, ત્યારે આ 'બ્રેન રોટ' (Brain Rot) તેનું 'એન્ટી-કન્ટેન્ટ' છે.
અભ્યાસ મુજબ, કલાકો સુધી એલ્ગોરિધમ પ્રમાણે ચાલતી ટાઈમલાઈન સ્ક્રોલ કર્યા પછી યુવાનો થાકેલી અને ઓછી સક્રિય માનસિક સ્થિતિમાં પહોંચી જાય છે. આવી સ્થિતિમાં તે સામે આવતા કન્ટેન્ટને વધારે વિચાર્યા વગર જોતા રહે છે. જોકે લાંબા ગાળે આ આદત સ્ક્રીન ટાઈમ વધારી શકે છે, સાથે જ કેટલાક કિસ્સાઓમાં માનસિક અને ક્ષમતા પર પણ માઠી અસર પહોંચાડવાનું જોખમ રહેલું છે.