સ્ટ્રોકનાં લક્ષણો દેખાતા જ દરેક મિનિટ છે કિંમતી, જરાય ન કરો વિલંબ નહીં તો વધી શકે છે મોટું જોખમ!

સ્ટ્રોક એ એક ગંભીર મેડિકલ ઇમરજન્સી છે, જેમાં સારવાર શરૂ કરવામાં થતી થોડીક સંભાળ કે વિલંબ પણ દર્દીના જીવનને જોખમમાં મૂકી શકે છે. મગજ સુધી લોહી અને ઓક્સિજન પહોંચાડતી રક્તવાહિનીઓમાં અવરોધ આવવાથી કે કોઈ રક્તવાહિની ફાટવાથી સ્ટ્રોક થાય છે. આવા સંજોગોમાં ઓક્સિજન પૂરતા પ્રમાણમાં મળતો નથી અને મગજના કોષો ઝડપથી નાશ પામવા લાગે છે. ડૉ. કહે છે કે જો સમયસર સારવાર ન મળે તો દર્દીને કાયમી લકવો, બોલવામાં અને સમજવામાં મુશ્કેલી, હરવા-ફરવામાં તકલીફ અથવા તો જીવ ગુમાવવાનો ભય પણ રહી શકે છે. સ્ટ્રોકના કેસોમાં સૌથી મોટો પડકાર એ છે કે ઘણીવાર દર્દી અને તેના સ્વજનો શરૂઆતના લક્ષણોને થાક, ચક્કર આવવા કે સામાન્ય અશક્તિ સમજીને અવગણે છે. અહીં જાણો આનાથી જોડાયેલી જરૂરી બાબતો...

સ્ટ્રોકને ઓળખવાની રીત B.E.F.A.S.T.

B - Balance (સંતુલન): અચાનક સંતુલન બગડી જવું, લથડિયાં ખાવા કે ચાલવામાં મુશ્કેલી થવી.

E - Eyes (આંખો): અચાનક ધૂંધળું દેખાવું, બે વસ્તુઓ દેખાવી કે નજર નબળી પડવી.

F - Face (ચહેરો): ચહેરાનો એક તરફ લટકી જવું કે હસતી વખતે બંને તરફ સરખી હલચલ ન થવી.

A - Arms (હાથ-પગ): એક હાથ કે પગમાં અચાનક નબળાઈ કે સુન્ન થવા.

S - Speech (બોલવું): બોલવામાં તકલીફ, શબ્દો સ્પષ્ટ બહાર ન નીકળવા કે બીજાની વાત સમજવામાં મુશ્કેલી થવી.

T - Time (સમય): કોઈપણ વિલંબ વગર તબીબી કટોકટી (આપાતકાલીન સહાય) મેળવવી.

ક્યારેક લક્ષણો થોડી જ મિનિટોમાં પાછા સારા થઈ જાય છે, પરંતુ તેનો અર્થ એ નથી કે જોખમ ટળી ગયું છે. આ 'ટ્રાન્ઝિયન્ટ ઇસ્કેમિક અટેક' (TIA) હોઈ શકે છે, જેને ભવિષ્યના મોટા સ્ટ્રોકનો ચેતવણીરૂપ સંકેત માનવામાં આવે છે. આવા કિસ્સાઓમાં પણ તાત્કાલિક તબીબી તપાસ જરૂરી છે.

લક્ષણો દેખાય ત્યારે શું કરવું અને શું ન કરવું?

સ્ટ્રોકના લક્ષણો દેખાતાની સાથે જ એમ્બ્યુલન્સ કે આપાતકાલીન મેડિકલ હેલ્પ લો અને દર્દીને એવી હૉસ્પિટલમાં પહોંચાડો જ્યાં સ્ટ્રોકના ઇલાજની સુવિધાઓ ઉપલબ્ધ હોય. લક્ષણો પહેલી વાર ક્યારે દેખાયા હતા અથવા દર્દી છેલ્લે ક્યારે સામાન્ય અવસ્થામાં હતો, તેનો સમય નોંધી લો. આ માહિતી ડૉક્ટરોને સારવાર સંબંધિત નિર્ણય લેવામાં મદદ કરે છે.

દર્દી પોતાની મેળે સાજો થઈ જશે તેવી રાહ ન જોવડાવો. તેને ખાવાનું, પાણી કે પોતાની મેળે કોઈ દવા ન આપો, કારણ કે સ્ટ્રોક દરમિયાન ગળવાની ક્ષમતા પ્રભાવિત થઈ શકે છે. એસ્પિરિન જેવી દવા પણ ડૉક્ટરની સલાહ વગર ન આપવી જોઈએ, કારણ કે સ્ટ્રોક લોહી ગંઠાવાથી પણ થઈ શકે છે અને મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ (લોહી વહેવાથી) થવાથી પણ થઈ શકે છે. બંને સ્થિતિઓની સારવાર અલગ-અલગ હોય છે.

આધુનિક ટેકનોલોજીથી વધ્યા છે સારવારના વિકલ્પો

સ્ટ્રોકની સારવારે તબીબી વિજ્ઞાનમાં મહત્વપૂર્ણ પ્રગતિ કરી છે. હવે ઘણા દર્દીઓમાં સમયસર ઓળખ અને યોગ્ય સારવાર દ્વારા મગજને થતા નુકસાનને મર્યાદિત કરવામાં તથા રિકવરીની સંભાવનાઓને વધુ સારી બનાવવામાં મદદ મળી શકે છે.

ક્લોટ ઓગાળતી દવાઓ: ઇસ્કેમિક સ્ટ્રોક એટલે કે લોહી ગંઠાવાના કારણે થતા સ્ટ્રોકમાં અલ્ટેપ્લેસ અને ટેનેક્ટેપ્લેસ જેવી દવાઓનો ઉપયોગ થઈ શકે છે. યોગ્ય દર્દીઓમાં તેની સારવાર સામાન્ય રીતે લક્ષણો શરૂ થયાના સાડા ચાર કલાકની અંદર કરવામાં આવે છે. આ માટે મગજની ઇમેજિંગ (સ્કેન) અને દર્દીની તબીબી સ્થિતિનું મૂલ્યાંકન કરવું જરૂરી છે.

મેકેનિકલ થ્રોમ્બેક્ટોમી: જ્યારે મગજની મોટી રક્તવાહિનીમાં ગઠ્ઠો ફસાઈ જાય છે, ત્યારે કેટલાક દર્દીઓમાં મેકેનિકલ થ્રોમ્બેક્ટોમી કરી શકાય છે. આ પ્રક્રિયામાં કેથેટરની મદદથી રક્તવાહિની સુધી પહોંચીને વિશેષ સાધનથી ગઠ્ઠો બહાર કાઢવામાં આવે છે અને બ્લડ ફ્લો (લોહીનો પ્રવાહ) સારો કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવે છે.

બ્રેઈન ઇમેજિંગ: સીટી એન્જિયોગ્રાફી, સીટી પર્ફ્યુઝન અને એમઆરઆઈ જેવી તપાસો દ્વારા રક્તવાહિનીમાં અવરોધ, મગજને થયેલું નુકસાન અને બચાવી શકાય તેવા પેશીઓનું આકલન કરવામાં આવે છે. આનાથી ડૉક્ટરો નક્કી કરી શકે છે કે કયા દર્દીને કયા પ્રકારની સારવારથી લાભ મળવાની સંભાવના છે.

મગજમાં રક્તસ્ત્રાવ થાય ત્યારે પણ સમયસર સારવાર જરૂરી

દરેક સ્ટ્રોક લોહી ગંઠાવાથી થતો નથી. કેટલાક કિસ્સાઓમાં મગજની રક્તવાહિની ફાટવાથી કે બ્રેઇન એન્યુરિઝમના તૂટવાથી રક્તસ્ત્રાવ થાય છે. આવા દર્દીઓમાં બ્લડ પ્રેશરને નિયંત્રિત કરવું, જરૂર પડે ત્યારે લોહી પાતળું કરવાની દવાઓની અસરને ઉલટાવવી અને સમયસર ન્યુરોસર્જિકલ અથવા એન્ડોવેસ્ક્યુલર સારવાર કરવી મહત્વપૂર્ણ હોઈ શકે છે.

સ્ટ્રોકથી બચવા માટે શું કરવું?

સ્ટ્રોકના જોખમને ઓછું કરવા માટે હાઈ બ્લડ પ્રેશર, ડાયાબિટીસ અને કોલેસ્ટ્રોલને નિયંત્રણમાં રાખવા જરૂરી છે. ધૂમ્રપાન અને તંબાકુથી દૂર રહો, નિયમિત શારીરિક પ્રવૃત્તિ કરો, સંતુલિત આહાર લો અને હૃદય સાથે જોડાયેલી બીમારીઓની સમયસર સારવાર કરાવો. નિયમિત સ્વાસ્થ્ય તપાસથી ઘણા જોખમી પરિબળોની ઓળખ સમયસર થઈ શકે છે.

નોંધ : આ આર્ટિકલ તમને જાગૃત કરવાના હેતુથી લખવામાં આવ્યો છે.