Maharashtra/ 1972 પછીનો સૌથી ભયાનક દુષ્કાળ? 80% પાક બરબાદ, જળાશયોમાં માત્ર 12% પાણી
છેલ્લું અપડેટ : 01 Oct 2026
મહારાષ્ટ્રમાં ખેડૂતો સામે ફરી એક મોટું સંકટ ઊભું થયું છે. ખાસ કરીને મરાઠવાડા (Marathwada) વિસ્તારમાં વરસાદની અછતના કારણે ખરીફ પાક (Kharif Crop) પર ગંભીર અસર પડી છે. લાતુર, બીડ, પરભણી અને ધારાશિવ જેવા જિલ્લાઓમાં ખેતરોમાં ઉભો પાક સુકાઈ રહ્યો છે. સોયાબીન પીળું પડી ગયું છે, કપાસનો વિકાસ અટકી ગયો છે, તુવેરના છોડ કરમાઈ ગયા છે અને શેરડી પણ સામાન્ય ઊંચાઈ સુધી પહોંચે તે પહેલાં જ સુકાવા લાગી છે.
સ્થાનિક ખેડૂતો અને ગ્રામ્ય વિસ્તારોની સ્થિતિને જોતા આ વર્ષે દુષ્કાળ (Drought)નું સંકટ વધુ ગંભીર બન્યું હોવાનું સામે આવ્યું છે. અહેવાલ મુજબ, મરાઠવાડાના કેટલાક વિસ્તારોમાં આશરે 80 ટકા પાકને નુકસાન થયું છે. બીજી તરફ, લાતુર જિલ્લાના જળાશયોમાં પાણીનો સરેરાશ સંગ્રહ (Water Storage) માત્ર આશરે 12.5 ટકા જેટલો રહ્યો છે. પરિણામે ખેડૂતો સામે માત્ર હાલના પાકને બચાવવાનો નહીં, પરંતુ આગામી ખેતી માટે જરૂરી મૂડી (Capital), પશુઓ માટે ચારો અને પરિવારની આવક જાળવવાનો પણ પડકાર ઊભો થયો છે.
આકાશથી લીલું, જમીન પર સૂકું દૃશ્ય
મરાઠવાડાના વિસ્તારો આકાશમાંથી જોવામાં હજુ પણ લીલાછમ દેખાઈ શકે છે, પરંતુ ખેતરોમાં પહોંચતા વાસ્તવિક સ્થિતિ અલગ જોવા મળે છે. વરસાદના અભાવે અનેક પાકો સમય પહેલાં જ સુકાઈ રહ્યા છે.
લાતુર, બીડ અને ધારાશિવની આસપાસના ગામોમાં સોયાબીનના છોડ પીળા પડી ગયા છે. કપાસના છોડનો વિકાસ અટકી ગયો છે અને તુવેરના છોડમાં પણ પાણીની અછત સ્પષ્ટ દેખાઈ રહી છે. શેરડીના પાકને પણ પૂરતું પાણી ન મળતા તેની વૃદ્ધિ અટકી ગઈ છે.
ખેડૂતો માટે સૌથી મોટી ચિંતા એ છે કે પાકમાં થયેલો ખર્ચ પણ પાછો મળશે કે નહીં. જો હાલનો પાક નિષ્ફળ જાય તો આગામી સિઝનમાં વાવણી કરવા માટે જરૂરી નાણાં ક્યાંથી લાવવા તે પ્રશ્ન પણ ઉભો થયો છે.
સામાન્ય વરસાદ કરતાં ઘણો ઓછો વરસાદ
મરાઠવાડાના લાતુર, બીડ, પરભણી અને ધારાશિવ જિલ્લાઓ દુષ્કાળથી સૌથી વધુ અસરગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં સામેલ છે. જૂનથી સપ્ટેમ્બર દરમિયાન આ વિસ્તારમાં સામાન્ય વરસાદ આશરે 679.5 મિલીમીટર રહે છે. પરંતુ આ વર્ષે આ સમયગાળામાં માત્ર 424.5 મિલીમીટર વરસાદ નોંધાયો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
વરસાદમાં આવેલી આ મોટી અછતની અસર સીધી ખેતી પર પડી છે. પરંતુ સંકટ માત્ર ખેતર પૂરતું મર્યાદિત નથી. પશુઓ માટે ચારો (Fodder), ગ્રામ્ય મજૂરી, ઘરગથ્થુ આવક અને આગામી પાક માટે જરૂરી મૂડી—આ તમામ બાબતો પર તેની અસર જોવા મળી રહી છે.
બે એકર જમીનના ખેડૂતે ગુમાવ્યો જીવ
લાતુર જિલ્લાના દેવકરા ગામમાંથી ખેડૂતોની મુશ્કેલીની ગંભીર તસવીર સામે આવી છે. અહેવાલ મુજબ, અહીં બે એકર જમીન પર ખેતી કરતા તુકારામ ગુટ્ટેએ આત્મહત્યા કરી હતી.
કીનગાંવ તરફ આગળ વધતા ખેતરોમાં ઉભા પાકની જગ્યાએ સૂકાઈ ગયેલા છોડ અને જમીનની અછત જોવા મળે છે. સોયાબીન, કપાસ અને તુવેર જેવા પાકો વરસાદના અભાવે નુકસાન પામી રહ્યા છે.
હિંગણગાંવના ખેડૂત તુકારામ અંબાજી પાસે 40 એકર જમીન છે. તેમણે એકરદીઠ આશરે 30થી 35 હજાર રૂપિયા ખર્ચ કર્યા છે. તેમનું કહેવું છે કે આ વર્ષે પાકમાંથી કરેલો ખર્ચ પણ પાછો મળશે કે નહીં તેની ખાતરી નથી.
પાક વાવ્યા બાદ હવે કાઢવાનો પણ ખર્ચ
દુષ્કાળની સૌથી મોટી વિસંગતિ એ છે કે ખેડૂતોએ પાક વાવવા માટે પૈસા ખર્ચ્યા છે, પરંતુ હવે નિષ્ફળ થઈ રહેલા પાકને ખેતરમાંથી દૂર કરવા માટે પણ વધારાનો ખર્ચ કરવો પડશે.
સાવરગાંવ રોકડેના રામ બેલ્લાડે સોયાબીન, તુવેર અને જુવારની ખેતી કરે છે. તેમણે આઠ એકર પાક પાછળ આશરે દોઢ લાખ રૂપિયા ખર્ચ્યા છે. હવે જો પાક સંપૂર્ણપણે નિષ્ફળ જાય તો ખેતર સાફ કરવા માટે પણ એકરદીઠ આશરે પાંચ હજાર રૂપિયાનો ખર્ચ થવાનો છે.
અર્થાત, જે પાકથી આવક થવાની હતી તે જ પાક હવે ખેડૂત માટે વધારાનો ખર્ચ બની રહ્યો છે. પાકમાંથી કંઈક બચશે તો તે માત્ર પશુઓના ચારા તરીકે ઉપયોગમાં આવી શકે તેવી સ્થિતિ છે.
શેરડીની ઊંચાઈ પણ અટકી ગઈ
હગદલ ગામના બાલાજી મુંડે શેરડીના પાકની સ્થિતિ સમજાવતા કહે છે કે સામાન્ય રીતે શેરડી 20થી 25 ફૂટ સુધી ઊંચી થાય છે. પરંતુ આ વર્ષે પાણીની અછતને કારણે શેરડી માત્ર 10થી 12 ફૂટની આસપાસ જ અટકી ગઈ છે અને હવે સુકાવા લાગી છે.
તેમના જણાવ્યા મુજબ, 2025માં વધુ વરસાદે ખેડૂતોને પરેશાન કર્યા હતા, જ્યારે 2026માં વરસાદની અછત નવી મુશ્કેલી બની છે. એટલે સતત બે અલગ પ્રકારની કુદરતી પરિસ્થિતિઓએ ખેડૂતોની આર્થિક સ્થિતિ પર અસર કરી છે.
જળાશયોમાં માત્ર 12.5 ટકા પાણી
ખેતી માટે પાણીની અછત સાથે પીવાના પાણીનો પ્રશ્ન પણ ગંભીર બની શકે છે. લાતુર અને બીડ જિલ્લામાં અનેક તળાવો અને જળાશયોમાં પાણીનું સ્તર ઘણું નીચે ગયું છે.
લાતુરની મહત્વપૂર્ણ નદી ગણાતી માંજરા (Manjara) નદી અને તેના જળસ્ત્રોતો પર પણ પાણીની અછતની અસર જોવા મળી રહી છે. લાતુરથી આશરે 70 કિલોમીટર દૂર ધારાશિવ અને બીડની સરહદ પાસે આવેલો માંજરા ડેમ પણ ખૂબ નીચા જળસ્તરે પહોંચી ગયો છે.
લાતુર જિલ્લાના 158 જળાશયોમાં સરેરાશ પાણીનો સંગ્રહ આશરે 12.5 ટકા રહ્યો હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે. આ સ્થિતિ લાંબા સમય સુધી યથાવત રહે તો ખેતી ઉપરાંત પશુપાલન અને ગ્રામ્ય જીવન પર પણ તેની અસર વધી શકે છે.
જૂનો સાઈ ડેમ પણ ચર્ચામાં
લાતુરનો નવાબકાળનો સાઈ ડેમ પણ સ્થાનિક જળ ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલો છે. સ્થાનિક પત્રકાર શશિકાંત પાટીલના જણાવ્યા પ્રમાણે, એક સમયે આ ડેમના પાણીથી લાતુર શહેરની પાણીની જરૂરિયાત પૂરી કરવામાં આવતી હતી.
હવે આ ડેમનો અગાઉ જેવો ઉપયોગ થતો નથી. સ્થાનિક સ્તરે પાણીના લીકેજ (Water Leakage) અને જળ વ્યવસ્થાપન (Water Management) પર પૂરતું ધ્યાન આપવામાં આવ્યું હોત તો વર્તમાન સંકટની તીવ્રતા ઓછી થઈ શકી હોત એવી દલીલ પણ કરવામાં આવી રહી છે.
1972ના દુષ્કાળની યાદ ફરી તાજી
લાતુર અને આસપાસના ખેડૂતો સાથેની વાતચીતમાં 1972નું વર્ષ વારંવાર સામે આવે છે. સ્થાનિક પૂર્વ જિલ્લા પરિષદ સભ્ય ત્ર્યંબક નારાયણ ગુટ્ટેના જણાવ્યા પ્રમાણે, વર્તમાન સ્થિતિ 1972 પછીની સૌથી ગંભીર દુષ્કાળની પરિસ્થિતિઓમાંની એક હોવાનું માનવામાં આવી રહ્યું છે.
દુષ્કાળના સંકેતો ચોમાસાના શરૂઆતના મહિનાઓમાં જ દેખાવા લાગ્યા હતા. શરૂઆતમાં ખેડૂતો સામે વાવણી (Sowing)નું સંકટ હતું. ત્યારબાદ ઉભા પાકને બચાવવાનો પડકાર આવ્યો. હવે પરિસ્થિતિ ત્રીજા તબક્કામાં પહોંચી છે—નિષ્ફળ પાકને ખેતરમાંથી દૂર કરવો અને આગામી પાક માટે ફરી મૂડી એકત્ર કરવી.
સરકાર સામે 50 હજાર કરોડના રાહત પેકેજનો પડકાર
મહારાષ્ટ્ર સરકારે દુષ્કાળગ્રસ્ત વિસ્તારોમાં રાહત પ્રક્રિયા શરૂ કરવા માટે પગલાં લીધા છે. સપ્ટેમ્બરના અંતમાં રાજ્યના 265 તાલુકાઓ ઉપરાંત વધુ 43 તાલુકાઓને દુષ્કાળગ્રસ્ત યાદીમાં સામેલ કરવામાં આવ્યા હોવાનું અહેવાલમાં જણાવાયું છે.
પાક નુકસાનના પંચનામા (Crop Damage Assessment), પાણી અને ચારા જેવી વ્યવસ્થાઓ અંગે પણ પગલાં લેવામાં આવી રહ્યા છે. જોકે, જમીન પર ખેડૂતોની જરૂરિયાત માત્ર પાકના નુકસાનની ભરપાઈ પૂરતી નથી.
ખેડૂતોને આગામી પાક સુધી પરિવાર ચલાવવા માટે આવકનો સહારો, પશુઓ માટે ચારો અને નવી વાવણી માટે મૂડીની જરૂર પડશે. અધિકારીઓના અંદાજ મુજબ, દુષ્કાળની અસરને પહોંચી વળવા માટે સરકારી તિજોરી પર આશરે 50 હજાર કરોડ રૂપિયાનો બોજ આવી શકે છે.
માત્ર પાક નહીં, આખી ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા સંકટમાં
દુષ્કાળનો સૌથી મોટો પ્રભાવ ખેતરમાં દેખાય છે, પરંતુ તેની અસર આખી ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા (Rural Economy) પર પડે છે. પાક નિષ્ફળ જાય ત્યારે ખેડૂતની આવક ઘટે છે. આવક ઘટતા સ્થાનિક બજારમાં ખરીદી ઘટે છે. ગ્રામ્ય મજૂરોને કામ ઓછું મળે છે અને પશુપાલન માટે પણ ખર્ચ વધે છે.
આ ઉપરાંત આગામી સિઝનની વાવણી માટે બીજ, ખાતર, મજૂરી અને સિંચાઈનો ખર્ચ પણ ખેડૂત માટે મોટો પડકાર બને છે. એટલે એક સિઝનમાં થયેલું નુકસાન આગામી સિઝન સુધી ખેંચાઈ શકે છે.
ખેડૂતો માટે હવે ત્રણ મોરચે લડત
મરાઠવાડાના ખેડૂતો સામે હાલ ત્રણ મુખ્ય પડકારો છે. પહેલો પડકાર છે પાણીના અભાવે બગડતા પાકને શક્ય તેટલો બચાવવાનો. બીજો પડકાર છે નિષ્ફળ પાકને ખેતરમાંથી દૂર કરવાનો વધારાનો ખર્ચ. ત્રીજો અને સૌથી મોટો પડકાર છે આગામી ખેતી માટે જરૂરી મૂડી એકત્ર કરવાની.
સરકારી રાહત, પાક નુકસાનનું વળતર, પાણી અને ચારા જેવી તાત્કાલિક વ્યવસ્થાઓ સાથે ખેડૂતોને આગામી વાવણી સુધી આર્થિક સહારો મળે તે પણ મહત્વનું બની રહ્યું છે.
મરાઠવાડામાં હાલની સ્થિતિ દર્શાવે છે કે વરસાદની અછત માત્ર એક સિઝનના પાકને નુકસાન પહોંચાડતી સમસ્યા નથી. જો પાણીની વ્યવસ્થા, સિંચાઈ અને ગ્રામ્ય આવકને લઈને લાંબા ગાળાના પગલાં લેવામાં ન આવે તો તેની અસર ખેડૂતો, પશુપાલકો, મજૂરો અને સમગ્ર ગ્રામ્ય અર્થવ્યવસ્થા સુધી પહોંચી શકે છે.