પોખરણના 50 વર્ષ / ભારતને પરમાણુ પરીક્ષણો કરવા કોણે કર્યું હતું દબાણ?

ભારતે 50 વર્ષ પહેલા પરમાણુ પરીક્ષણ કર્યું હતું. આમ કરીને ભારત ન્યુક્લિયર ક્લબનું છઠ્ઠું સભ્ય બન્યું હતું. પરંતુ પરમાણુ હથિયારનું પરીક્ષણ કરવામાં ભારતને 24 વર્ષ લાગ્યા. તત્કાલિન વડાપ્રધાન અટલ બિહારી વાજપેયીના કાર્યકાળમાં 1998માં પાંચ પરમાણુ પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા. આમાં 11 મે 1998ના રોજ ત્રણ અને 13 મે 1998ના રોજ બે પરમાણુ પરીક્ષણ કરવામાં આવ્યા હતા.

વર્તમાનની વાત કરીએ તો, હવેથી એક વર્ષ પછી, આપણે હિરોશિમા અને નાગાસાકીના પરમાણુ બોમ્બ ધડાકાની 80મી વર્ષગાંઠમાં પ્રવેશ કરીશું. પરમાણુ શસ્ત્રો આજે વૈશ્વિક ચર્ચામાં છે. યુદ્ધ અને અસુરક્ષા પ્રબળ બની ગઈ છે અને મહાન શક્તિઓ ફરી એકવાર તેમના શસ્ત્રાગારને તીક્ષ્ણ બનાવી રહી છે.

ન્યુક્લિયર વેપન એક્સરસાઇઝ

રશિયાએ તાજેતરમાં જ જાહેરાત કરી છે કે તે ટેક્ટિકલ ન્યુક્લિયર વેપન એક્સરસાઇઝ હાથ ધરશે, જેનો ઉપયોગ શહેરો અને મોટા લશ્કરી લક્ષ્યો પર હુમલો કરતા રણનીતિક શસ્ત્રોના વિરોધમાં યુદ્ધભૂમિ પર થઈ શકે છે. અમેરિકા તેની બેલેસ્ટિક મિસાઈલ સબમરીનની તૈનાતીના પણ સંકેત આપી રહ્યું છે. આવી સ્થિતિમાં શું આજે આપણે નવા પરમાણુ શસ્ત્રોનું પરીક્ષણ કરવાની જરૂર છે? શું આપણે વધુ પરમાણુ પરીક્ષણોની જરૂર છે?

પરમાણુ શસ્ત્રોનો ખતરો

ભૂતપૂર્વ ડીજી આર્ટિલરી લેફ્ટનન્ટ જનરલ પીઆર શંકરે સમજાવ્યું કે શા માટે દેશો પરંપરાગત યુદ્ધો લડ્યા પછી પરમાણુ શક્તિ બની જાય છે. કોરિયાએ 1950ના દાયકામાં પરમાણુ શસ્ત્રોનો ઉપયોગ કરવાની ધમકી આપ્યા બાદ ચીને પોતાના પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. 1962ના ભારત-ચીન યુદ્ધ દરમિયાન પરમાણુ હથિયારો નહોતા.

1962ના યુદ્ધ પહેલા, 1950થી 1953ના કોરિયન યુદ્ધને ચિહ્નિત કરવું જોઈએ. કોરિયન યુદ્ધ ખૂબ મહત્ત્વનું હતું કારણ કે ચીનને પરમાણુ શસ્ત્રોથી ખતરો હતો. ચીને તેની પરમાણુ ક્ષમતા વિકસાવવાનું શરૂ કર્યું. તેના પછી તરત જ 1962નું યુદ્ધ થયું, જેમાં ભારત ખરાબ રીતે હારી ગયું અને આ યુદ્ધે ચીનને ભારતનું કાયમી દુશ્મન બનાવી દીધું.

ભારતનો પરમાણુ સિદ્ધાંત

શંકર સમજાવે છે કે 1964માં ચીને તેના પરમાણુ શસ્ત્રોના પરીક્ષણના ત્રણ વર્ષ પછી, 1967માં ભારતે પરમાણુ શસ્ત્રો વિકસાવવાનું નક્કી કર્યું હતું. બીજી તરફ ચીન પાકિસ્તાનને પરમાણુ હથિયાર બનાવવામાં પણ મદદ કરી રહ્યું હતું. 1962 અને 1964એ આપણનેઅહેસાસ કરાવ્યો કે આપણો કાયમી હરીફ માત્ર પરંપરાગત રીતે આપણાથી શ્રેષ્ઠ જ નહીં, પણ તે પરમાણુ ક્ષમતામાં પણ આપણાથી આગળ છે. 1962 અને 1965ની વચ્ચે આપણી સંરક્ષણ પ્રણાલીમાં સુધારો કરવામાં આવી રહ્યો હતો. ત્યારે જ ભારતે પરમાણુ ઊર્જા વિશે વિચારવાનું શરૂ કર્યું હતું. 

સંરક્ષણ પર સૌથી વધુ ખર્ચ

શંકર કહે છે કે 1967માં પરમાણુ ઉર્જા અપનાવવાનો નિર્ણય લીધા બાદ ભારતે સંરક્ષણ પાછળ સૌથી વધુ ખર્ચ કર્યો હતો. ભારતે તેનું પ્રથમ પરમાણુ પરીક્ષણ 1974માં કર્યું હતું. આપણે જાણીએ છીએ કે ચીન 1964થી પરમાણુ હરીફ છે. આપણે 1948 અને 1965માં પાકિસ્તાન સાથે બે યુદ્ધો લડી ચૂક્યા હતા, ભારત તેના સંરક્ષણ કાર્યક્રમો, પરંપરાગત અને પરમાણુ બંને હથીયાર પર ખર્ચ કરવા તૈયાર હતું. 1963 પછીના સમયગાળામાં જ્યારે સંરક્ષણ ખર્ચ સૌથી વધુ હતો, તે સ્પષ્ટ હતું કે આપણે સ્વ-બચાવ કરવાનો હતો અને કદાચ તેથી જ પરમાણુ શસ્ત્રો કાર્યક્રમ માટે ગયા હતા.

તેમનું કહેવું છે કે પાકિસ્તાન ભારતની સમસ્યા હતી કારણ કે તેમને 1965માં હારનો સામનો કરવો પડ્યો હતો અને તેઓ ટૂંક સમયમાં જ આપણી સામે આવશે.

ભારતના બે પરમાણુ પરીક્ષણો વચ્ચેનો તફાવત

ભારતે તેનું પ્રથમ પરમાણુ પરીક્ષણ 1974માં કર્યું હતું. 1983 પછી, પાકિસ્તાને યુરોપમાંથી પરમાણુ સંવર્ધન અને પરમાણુ સામગ્રી પ્રક્રિયા માટે ડિઝાઇન મેળવવાનું શરૂ કર્યું હતું. પાકિસ્તાનને ચીન પાસેથી બોમ્બની ડિઝાઇન મળી હતી અને કોરિયા પાસેથી મિસાઈલની ડિઝાઇન અને બ્લુપ્રિન્ટ મળી હતી. 1983માં, ભારતે પરમાણુ શસ્ત્રીકરણ શરૂ કરવા માટે ઇન્ટિગ્રેટેડ ગાઇડેડ મિસાઇલ ડેવલપમેન્ટ પ્રોગ્રામ (IGMDP) શરૂ કર્યો હતો. ત્યારબાદ 1998માં પોખરણ-1 અને 2 સહિત અનેક પરમાણુ પરીક્ષણો કરવામાં આવ્યા હતા.

1974નું પરીક્ષણ શાંતિપૂર્ણ પરમાણુ વિસ્ફોટ હતું. તેણે વિશ્વને કહ્યું કે ભારત આપણા યુરેનિયમને શસ્ત્ર-ગ્રેડના દરજ્જા સુધી સમૃદ્ધ કરી શકે છે. આપણી પાસે પરમાણુ બોમ્બ બનાવવાની ક્ષમતા હતી. 1998માં લગભગ પાંચ પરીક્ષણો હાથ ધરવામાં આવ્યા હતા અને તેનાથી આપણા શસ્ત્રોમાં સુધારો થયો હતો. હવે આપણી પાસે વિવિધ પ્રકારના વોરહેડ્સ સાથે પરમાણુ હથિયારો બનાવવાની ક્ષમતા છે.

ફરીથી પરમાણુ પરીક્ષણની જરૂર છે

શંકરનું કહેવું છે કે વિશ્વ ટેક્ટિકલ ન્યુક્લિયર વેપન જેવી અદ્યતન ટેક્નોલોજીથી અલગ અલગ રીતે ઓટોમેશન કરી રહ્યું છે. તેમનું કહેવું છે કે ભારતે તેના નવા પરમાણુ હથિયારોનું પરીક્ષણ કરવું જોઈએ.

25 વર્ષ પહેલા, આપણે તે સમયે ઉપલબ્ધ ટેક્નોલોજી સાથે તે પરીક્ષણો કર્યા હતા. તકનીકી દૃષ્ટિકોણથી, વસ્તુઓ બદલાઈ ગઈ છે, આપણે વધુ સારા શસ્ત્રો બનાવી શકીએ છીએ. દુનિયા અલગ રીતે ઓટોમેશન કરી રહી છે. પરંતુ હકીકત એ છે કે ચીન પોતાની મિસાઈલ ક્ષમતાને વિસ્તારી રહ્યું છે. મને લાગે છે કે એ મહત્ત્વનું છે કે આપણે પરીક્ષણ વિશે વિચારવાનું શરૂ કરવું જોઈએ.