લોકસભામાં ૮૫૦ બેઠકોની યોજનામોદી સરકારના માર્ગમાં કોણ આવ્યું? સંપૂર્ણ રાજકીય ગણતરી

લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધારવા અને મહિલાઓ માટે અનામત લાગુ કરવાના ઉદ્દેશ્યવાળા ખરડાઓ અંગે સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચેનો ગતિરોધ ફરી એકવાર ચર્ચાના કેન્દ્રમાં આવ્યો છે. સોમવારે સંસદીય બાબતોના મંત્રી કિરેન રિજિજુએ જણાવ્યું હતું કે, 'બંધારણ સુધારા ખરડા' (Constitution Amendment Bill) અને 'સીમાંકન ખરડા' (Delimitation Bill) ને પસાર કરાવવા માટે સરકાર વિપક્ષ સાથે સતત વાતચીત કરી રહી છે. તેમણે તમામ પક્ષોને રચનાત્મક સહકાર આપવા અપીલ કરી હતી. જોકે, લોકસભાના સભ્યોની સંખ્યા વધારવા અને મતવિસ્તારોની સીમાઓ ફરીથી નક્કી કરવાના પ્રસ્તાવ અંગે વિરોધ પક્ષોના અલગ-અલગ વલણ છે.

લોકસભાની બેઠકો વધારવાનો પ્રસ્તાવ શા માટે અટકી ગયો છે?

આ વર્ષે ૧૭ એપ્રિલે, 'બંધારણ (૧૩૧મો સુધારો) ખરડા, ૨૦૨૬' લોકસભામાં પસાર થઈ શક્યો ન હતો. આ ખરડામાં લોકસભામાં સભ્યોની મહત્તમ સંખ્યા વધારીને ૮૫૦ કરવાની અને ૨૦૨૯ની સામાન્ય ચૂંટણીઓ પહેલાં મહિલાઓ માટે ૩૩ ટકા અનામત લાગુ કરવાની દરખાસ્ત કરવામાં આવી હતી.

જોકે આ ખરડાની તરફેણમાં ૨૯૮ અને વિરોધમાં ૨૩૦ મત પડ્યા હતા, પરંતુ બંધારણીય સુધારા માટે જરૂરી 'બે-તૃતીયાંશ બહુમતી' ન મળવાને કારણે આ પ્રસ્તાવ પસાર થઈ શક્યો નહીં.

ત્યારબાદ, સરકારે આની સાથે સંકળાયેલા અન્ય બે ખરડાઓ પાછા ખેંચી લીધા હતા. તેમાંથી એકમાં ૨૦૧૧ની વસ્તી ગણતરીના ઉપલબ્ધ ડેટાના આધારે સીમાંકનની પ્રક્રિયા હાથ ધરવાની દરખાસ્ત હતી, જ્યારે બીજામાં કેન્દ્રશાસિત પ્રદેશોને લગતા ફેરફારોની દરખાસ્ત હતી.ઉલ્લેખનીય છે કે, ૨૦૨૩માં સંસદે 'નારી શક્તિ વંદન અધિનિયમ' પસાર કર્યો હતો. જોકે, આ કાયદા હેઠળ મહિલા અનામતનો અમલ નવી સીમાંકન પ્રક્રિયા સાથે જોડાયેલો છે.

વિરોધ પક્ષો સાથે વાતચીત અંગે સરકારનો દાવો 

સોમવારે કોંગ્રેસ અધ્યક્ષ મલ્લિકાર્જુન ખડગેને લખેલા પત્રમાં, કિરેન રિજિજુએ એવા આરોપોને ફગાવી દીધા હતા કે સરકારે વિપક્ષની અવગણના કરી છે અથવા મહત્વપૂર્ણ મુદ્દાઓ પર સર્વસંમતિ સાધવાના પ્રયાસો છોડી દીધા છે. સરકારે વ્યાપક સર્વસંમતિ સાધવા અને પ્રસ્તાવિત ખરડાઓ પર ચર્ચા કરવા માટે અનેક વિરોધ પક્ષોના પ્રતિનિધિઓ સાથે વાતચીત કરી છે. આ પક્ષોમાં દ્રવિડ મુન્નેત્ર કઝગમ (DMK), સમાજવાદી પાર્ટી, વાયએસઆર કોંગ્રેસ પાર્ટી, નેશનાલિસ્ટ કોંગ્રેસ પાર્ટી (NCP), શિવસેના (UBT), ઓલ ઈન્ડિયા મજલિસ-એ-ઈત્તેહાદુલ મુસ્લિમીન (AIMIM) અને બીજુ જનતા દળ (BJD) નો સમાવેશ થાય છે.

જોકે, લોકસભાની વર્તમાન ૫૪૩ બેઠકો જાળવી રાખવા, મહિલાઓ માટે અનામતનો અમલ કરવા અને સીમાંકન (delimitation) ની પદ્ધતિ અંગે આ પક્ષોની ચિંતાઓ અલગ-અલગ છે.

કોંગ્રેસ: મહિલા અનામતને વર્તમાન ૫૪૩ બેઠકોની અંદર જ સમાવવી જોઈએ
કોંગ્રેસ પક્ષનું કહેવું છે કે મહિલાઓ માટે ૩૩% અનામત લોકસભાની વર્તમાન ૫૪૩ બેઠકોની અંદર જ આપવામાં આવવી જોઈએ. પક્ષના નેતા રાહુલ ગાંધીનું માનવું છે કે સંસદે મહિલા અનામત કાયદો (૨૦૨૩માં) પસાર કરી દીધો હોવાથી, તેનો અમલ વિલંબ કર્યા વિના તાત્કાલિક થવો જોઈએ.

ચેન્નાઈમાં ‘સ્ટુડન્ટ્સ ઈકો’ (છાત્રોં કી ગૂંજ) નામના કાર્યક્રમ દરમિયાન, રાહુલ ગાંધીએ લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા વધારવાના પ્રસ્તાવને તમિલનાડુ પરના હુમલા સમાન ગણાવ્યો. તેમણે ભારપૂર્વક કહ્યું કે કોંગ્રેસ, મોદી સરકારને તમિલનાડુના સંદર્ભમાં મનસ્વી રીતે વર્તવા દેશે નહીં.

કોંગ્રેસે લોકસભાની બેઠકોની સંખ્યા પર વધુ ૨૫ વર્ષ માટે 'સ્થગિતતા' (freeze) જાળવી રાખવાની પણ માંગ કરી છે. અગાઉ ઈન્દિરા ગાંધી અને અટલ બિહારી વાજપેયીના કાર્યકાળ દરમિયાન પણ બેઠકોની સંખ્યામાં વધારો રોકવા માટે આવા જ પગલાં લેવામાં આવ્યા હતા.

આ પણ વાંચો: જગન મોહન રેડ્ડીએ તેમનું વલણ કેમ બદલ્યું—NDAને સમર્થન આપવાથી લઈને વિપક્ષ સાથે જોડાવા સુધી?
સમાજવાદી પાર્ટી: જાતિ અને વસ્તીના આંકડાના અભાવે સીમાંકન પર ઉઠાવ્યા પ્રશ્નો
લોકસભામાં ૩૭ બેઠકો ધરાવતી સમાજવાદી પાર્ટીએ આ વર્ષની શરૂઆતમાં સીમાંકન સંબંધિત ખરડાને નિષ્ફળ બનાવવામાં મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. જોકે ભાજપે પક્ષના વડા અખિલેશ યાદવ સાથે સંપર્ક સાધ્યો છે, પરંતુ એપ્રિલ મહિનાથી તેમના વલણમાં કોઈ ફેરફાર જોવા મળ્યો નથી.

વિપક્ષી નેતાઓનું કહેવું છે કે આવતા વર્ષની શરૂઆતમાં ઉત્તર પ્રદેશ વિધાનસભાની ચૂંટણીઓ યોજાવાની છે. આ સંજોગોમાં, સમાજવાદી પાર્ટી ભાજપ દ્વારા પ્રસ્તાવિત ખરડાને સમર્થન આપે તેવી શક્યતા નહિવત છે. સમાજવાદી પાર્ટી (SP)નું માનવું છે કે વસ્તી અને જાતિ આધારિત પૂરતા ડેટા વિના મતવિસ્તારોની સીમાઓમાં ફેરફાર કરવાથી રાજકીય પ્રતિનિધિત્વનું સંતુલન અન્યાયપૂર્ણ રીતે ખોરવાઈ શકે છે.

DMK: કોંગ્રેસ અને ભાજપ બંનેને છે તેમના સમર્થનની અપેક્ષા

તમિલનાડુના રાજકીય ક્ષેત્રે મહત્વની ભૂમિકા ભજવનાર DMKએ એપ્રિલમાં બંધારણીય સુધારા ખરડા (Constitutional Amendment Bill) વિરુદ્ધ મતદાન કર્યું હતું. જોકે, બાદમાં તમિલનાડુમાં વિજય (અભિનેતા)ના નેતૃત્વ હેઠળની TVK સરકારને સમર્થન આપવાના કોંગ્રેસના નિર્ણયને પગલે, DMKએ કોંગ્રેસ સાથેના સંબંધો તોડી નાખ્યા હતા. પરિણામે, પક્ષના વર્તમાન વલણ અંગે અનિશ્ચિતતા પ્રવર્તે છે. લોકસભામાં DMKના ૨૨ સભ્યો છે અને ભાજપ તથા કોંગ્રેસ બંને પક્ષના વડા એમ.કે. સ્ટાલિનના સમર્થનની અપેક્ષા રાખી રહ્યા છે.

કોંગ્રેસના નેતાઓ નિર્દેશ કરે છે કે ૧૨ ઓગસ્ટે, DMKએ તમિલનાડુ વિધાનસભામાં એક ઠરાવને સમર્થન આપ્યું હતું. આ ઠરાવમાં મોદી સરકારને અનુરોધ કરવામાં આવ્યો હતો કે લોકસભાની વર્તમાન ૫૪૩ બેઠકો યથાવત રાખવામાં આવે અને મહિલાઓ માટે ૩૩ ટકા અનામત લાગુ કરવામાં આવે—જેને સીમાંકન (delimitation) પ્રક્રિયાથી અલગ રાખવામાં આવે. બીજી તરફ, ભાજપના રણનીતિકારો માને છે કે જો DMK મતદાનથી દૂર રહેવાનું પસંદ કરે, તો સરકાર અને વિપક્ષ વચ્ચેના મતોનું અંતર ઘટી શકે છે.

તૃણમૂલ કોંગ્રેસ: ખરડાનો સતત વિરોધ, છતાં પક્ષ માટે એક ઝટકો

એપ્રિલમાં બંધારણીય સુધારા ખરડાને નિષ્ફળ બનાવવામાં તૃણમૂલ કોંગ્રેસ (TMC)એ પણ મહત્વની ભૂમિકા ભજવી હતી. કોંગ્રેસ નેતા રાહુલ ગાંધીની છેલ્લી ઘડીની વિનંતી બાદ, અભિષેક બેનર્જી પક્ષના ૨૮માંથી ૨૧ સાંસદોને મતદાન માટે દિલ્હી મોકલવા સંમત થયા હતા.