પૃથ્વી પછી હવે ચાંદ પર ન્યુક્લિયર જંગ! મહાસત્તાઓની દોડમાં ભારતની તૈયારી કેટલી?
છેલ્લું અપડેટ : 06 Oct 2026
‘પરમાણુ શક્તિ’ એટલે અત્યાર સુધી પૃથ્વી પર મહાસત્તાઓની તાકાતનું પ્રતીક માનવામાં આવતી શક્તિ. પરંતુ હવે આ સ્પર્ધા પૃથ્વી પૂરતી સીમિત રહેવાની નથી. અમેરિકા, રશિયા અને ચીન ચંદ્ર પર પરમાણુ રિએક્ટર (Nuclear Reactor) સ્થાપિત કરવાની દિશામાં ઝડપથી આગળ વધી રહ્યા છે. ચંદ્ર પર કાયમી ઠેકાણું (Lunar Base) બનાવવાની યોજનાઓ વચ્ચે સતત વીજળીની જરૂરિયાત પૂરી કરવા માટે ન્યુક્લિયર પાવરને મહત્વપૂર્ણ માનવામાં આવી રહી છે.
આ દોડમાં એક તરફ અમેરિકા છે, જ્યારે બીજી તરફ રશિયા અને ચીન સાથે મળીને ચંદ્ર પર લાંબા ગાળાના સંશોધન અને માનવ વસાહત માટેની તૈયારી કરી રહ્યા છે. આ સ્થિતિને કારણે ભવિષ્યમાં અવકાશમાં વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા (Strategic Competition) વધુ તીવ્ર થવાની શક્યતા છે. ત્યારે સવાલ એ છે કે ચંદ્ર પર પરમાણુ શક્તિ પહોંચાડવાનો અર્થ શું છે, તેના જોખમો કેટલા ગંભીર છે અને ભારત આ સ્પર્ધામાં કઈ દિશામાં આગળ વધી રહ્યું છે?
ચંદ્ર પર ન્યુક્લિયર રિએક્ટરની જરૂર શા માટે?
ચંદ્ર પર લાંબા સમય સુધી માનવ પ્રવૃત્તિ ચાલુ રાખવા માટે સૌથી મોટી જરૂરિયાત સતત ઊર્જાની છે. હાલના ચંદ્ર મિશનમાં લૅન્ડર અને રોવર મુખ્યત્વે સૂર્યપ્રકાશથી મળતી સોલર એનર્જી (Solar Energy) પર આધારિત હોય છે. સોલર પેનલ નાની મશીનો માટે પૂરતી ઊર્જા આપી શકે છે, પરંતુ મોટા સાધનો અને ભવિષ્યના માનવ આધારિત મથકો માટે તેની મર્યાદા છે.
ચંદ્ર પર લાંબી રાત અને સૂર્યપ્રકાશની અછત જેવી પરિસ્થિતિને કારણે સતત ઊર્જા મેળવવી મુશ્કેલ છે. આવી સ્થિતિમાં ન્યુક્લિયર પાવર પ્લાન્ટ સતત વીજળી પૂરી પાડી શકે છે. આ ઊર્જાથી જીવન આધારિત સિસ્ટમ, સંશોધન સાધનો અને અન્ય મોટા ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચરને ચલાવી શકાય છે.
અમેરિકા અને રશિયા-ચીન વચ્ચે શા માટે સ્પર્ધા?
અમેરિકા અને રશિયા-ચીન બંનેનું ધ્યાન ચંદ્રના દક્ષિણ ધ્રુવ (Lunar South Pole) પર કેન્દ્રિત છે. અહીં પાણીના બરફના ભંડાર હોવાની શક્યતા છે. પાણી ભવિષ્યના ચંદ્ર મથકો માટે પીવાનું પાણી, ઓક્સિજન અને રોકેટ ઈંધણ તૈયાર કરવા માટે અત્યંત ઉપયોગી બની શકે છે.
ચંદ્રને ભવિષ્યમાં મંગળ (Mars) સહિત સૂર્યમંડળના અન્ય ભાગોમાં જવા માટે લોન્ચિંગ પેડ તરીકે ઉપયોગ કરવાની પણ કલ્પના છે. તેના માટે ચંદ્ર પર કાયમી માનવ મથક સ્થાપિત કરવું મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.
અમેરિકાની અવકાશ એજન્સી નાસા (NASA) ચંદ્ર પર ન્યુક્લિયર રિએક્ટર સ્થાપિત કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. અમેરિકાએ લગભગ 20 કિલોવોટ વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે અને પાંચ વર્ષ સુધી માનવીય જાળવણી વગર કામ કરી શકે તેવા રિએક્ટરની યોજના બનાવી છે. તેનું લોન્ચિંગ 2030 સુધીમાં કરવાનો લક્ષ્યાંક છે.
રશિયા અને ચીનની યોજના કેટલી આગળ?
રશિયાની પરમાણુ એજન્સી રોસાટોમ (Rosatom) અને અવકાશ એજન્સી રોસકોસમોસ (Roscosmos), ચીન સાથે મળીને ચંદ્ર પર ઓટોમેટિક ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ સ્થાપિત કરવાની તૈયારી કરી રહી છે. આ પ્રોજેક્ટને ચીન-રશિયાના ઇન્ટરનેશનલ લૂનર રિસર્ચ સ્ટેશન (ILRS) માટે ઊર્જા પૂરી પાડવા સાથે જોડવામાં આવ્યો છે.
રશિયા અને ચીન તરફથી આ ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટને 2036 સુધીમાં સ્થાપિત કરવાનો લક્ષ્યાંક દર્શાવવામાં આવ્યો છે. આ પ્લાન્ટ 10 કિલોવોટથી લઈને 0.5 મેગાવોટ એટલે કે 500 કિલોવોટ સુધી વીજળી ઉત્પન્ન કરી શકે તેવી ક્ષમતા ધરાવતો હોવાનો દાવો કરવામાં આવ્યો છે. તેને લગભગ 10 વર્ષ સુધી માનવીય મદદ વગર કાર્યરત રાખવાની યોજના છે.
ચંદ્ર પર પરમાણુ પ્લાન્ટ કેટલો જોખમી?
ચંદ્ર પર ન્યુક્લિયર રિએક્ટર મોકલવાથી અનેક ગંભીર જોખમો ઊભા થઈ શકે છે. સૌથી મોટો ખતરો લોન્ચિંગ (Launch) દરમિયાન અકસ્માતનો છે. જો રૉકેટ નિષ્ફળ જાય અથવા વિસ્ફોટ થાય તો પરમાણુ ઈંધણ અથવા રેડિયોએક્ટિવ સામગ્રી (Radioactive Material) ફેલાવાનો ભય રહે છે.
આ ઉપરાંત ચંદ્ર પર પૃથ્વી જેવા જાડા કૉન્ક્રિટ સુરક્ષા કવચ (Shielding) બનાવવું મુશ્કેલ છે. ઓછા ગુરુત્વાકર્ષણ અને અલગ પર્યાવરણને કારણે અકસ્માતની સ્થિતિમાં રેડિયોએક્ટિવ કચરો દૂર સુધી ફેલાઈ શકે છે.
વિશેષજ્ઞો માટે રિએક્ટરને ચંદ્રની અસમાન સપાટી પર સુરક્ષિત રીતે ઉતારવું પણ એક મોટો પડકાર છે. ભારે ન્યુક્લિયર સિસ્ટમને સુરક્ષિત રીતે લેન્ડ કરાવવા માટેની ટેક્નોલોજી હજુ સંપૂર્ણ રીતે વિકસિત થઈ નથી.
રેડિયોએક્ટિવ કચરાનો પ્રશ્ન
પૃથ્વી પર ન્યુક્લિયર પ્લાન્ટ બંધ કરવાની પ્રક્રિયા લાંબી અને અત્યંત સાવચેતીભરી હોય છે. ચંદ્ર પર મિશન પૂર્ણ થયા બાદ ન્યુક્લિયર કચરાનું શું કરવું તે મોટો પ્રશ્ન છે. જો કચરો ચંદ્રની સપાટી પર જ છોડી દેવામાં આવે તો ભવિષ્યના સંશોધન અને માનવ મિશન માટે જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.
આ ઉપરાંત કેટલાક પ્રોજેક્ટમાં સમૃદ્ધ યુરેનિયમ (Enriched Uranium)ના ઉપયોગ અંગે પણ ચર્ચા થઈ રહી છે. આ પ્રકારનું પરમાણુ ઈંધણ લશ્કરી દૃષ્ટિએ સંવેદનશીલ હોવાથી ભવિષ્યમાં પરમાણુ હથિયારોના જોખમ અંગે પણ ચિંતા વ્યક્ત કરવામાં આવી રહી છે.
ભારતની સ્થિતિ શું છે?
ચંદ્ર પર ન્યુક્લિયર રિએક્ટરની દોડમાં ભારત કોઈ એક જૂથ સાથે સંપૂર્ણ રીતે જોડાવાને બદલે સંતુલિત અને સ્વતંત્ર વ્યૂહરચના (Independent Strategy) અપનાવતું દેખાય છે. ભારતનો લાંબા ગાળાનો લક્ષ્યાંક 2040 સુધીમાં ભારતીય અંતરિક્ષયાત્રીને ચંદ્ર પર મોકલવાનો અને ભવિષ્યમાં લૂનર બેઝ (Lunar Base) ઊભું કરવાનો છે.
ભારતે 2023માં અમેરિકાની આગેવાની હેઠળના આર્ટેમિસ એકોર્ડ્સ (Artemis Accords) પર હસ્તાક્ષર કર્યા હતા. આ કરાર શાંતિપૂર્ણ અવકાશ સંશોધન માટેનું આંતરરાષ્ટ્રીય માળખું પૂરું પાડે છે. ભારત નાસા સાથે ગગનયાન અને આંતરરાષ્ટ્રીય અવકાશ મથક (ISS) સહિતના વિવિધ અવકાશ કાર્યક્રમોમાં પણ સહયોગ કરી રહ્યું છે.
રશિયા સાથે પરમાણુ ક્ષેત્રે સહયોગની શક્યતા
બીજી તરફ ભારત અને રશિયા વચ્ચે લાંબા સમયથી પરમાણુ ઊર્જા અને અવકાશ ક્ષેત્રે સહયોગ છે. રોસાટોમ ચંદ્ર માટે આશરે 0.5 મેગાવોટ ક્ષમતાવાળા માઇક્રો-મોડ્યુલર ન્યુક્લિયર રિએક્ટર (Micro Modular Nuclear Reactor) પર કામ કરી રહ્યું છે.
રશિયા તરફથી ભારત અને ચીન આ લૂનર ન્યુક્લિયર પ્રોજેક્ટમાં રસ ધરાવતા હોવાના સંકેતો પણ આપવામાં આવ્યા છે. જોકે, ચીન સાથેના વ્યૂહાત્મક મતભેદોને કારણે ભારત ચીનની આગેવાની હેઠળના ILRSમાં સીધો ઔપચારિક ભાગીદાર બનવાથી સાવચેત છે.
BRICS મારફતે ભારત માટે વિકલ્પ ખુલ્લો
ભારત માટે BRICS (બ્રિક્સ)નું માળખું પણ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે. વડાપ્રધાન નરેન્દ્ર મોદીએ 2023માં BRICS Space Exploration Consortiumની પહેલનો પ્રસ્તાવ મૂક્યો હતો. ભવિષ્યમાં બ્રિક્સના વૈજ્ઞાનિક અને ટેક્નિકલ જૂથો સંયુક્ત ન્યુક્લિયર રિએક્ટર પ્રોજેક્ટમાં સહયોગ કરી શકે છે.
આ રીતે ભારત એક તરફ અમેરિકા સાથે માનવ અવકાશ મિશન અને ટેક્નોલોજીમાં સહયોગ વધારી રહ્યું છે, તો બીજી તરફ રશિયા અને અન્ય BRICS દેશો સાથે ન્યુક્લિયર એનર્જી ક્ષેત્રે સંભવિત સહયોગના વિકલ્પો ખુલ્લા રાખી રહ્યું છે.
ભારતની સમગ્ર રણનીતિનો મુખ્ય હેતુ કોઈ એક શક્તિના જૂથમાં બંધાઈ જવાનો નહીં, પરંતુ પોતાના ચંદ્ર મિશન માટે જરૂરી ટેક્નોલોજી, ઊર્જા અને ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર ક્ષમતા વિકસાવવાનો છે. ચંદ્ર પર પરમાણુ ઊર્જાની દોડ જેમ આગળ વધશે તેમ અવકાશ સંશોધનની સાથે વૈશ્વિક વ્યૂહાત્મક સ્પર્ધા (Geopolitical Competition) પણ વધુ મહત્વપૂર્ણ બની શકે છે.