૩૧ ડિસેમ્બર સુધીમાં ૧૮,૦૦૦થી વધુ પ્રથમ બેચના અગ્નિવીરો સશસ્ત્ર દળોમાંથી વિદાય લેશે

'અગ્નિપથ' યોજના હેઠળ ચાર વર્ષનો કાર્યકાળ પૂર્ણ કર્યા બાદ, પ્રથમ બેચના ૧૮,૦૦૦થી વધુ અગ્નિવીરો ૩૧ ડિસેમ્બર સુધીમાં સશસ્ત્ર દળોમાંથી વિદાય લેશે. આ સ્થિતિ હવે તેમના માટે કારકિર્દીના બીજા તબક્કાની તકો પર ધ્યાન કેન્દ્રિત કરવા તરફ દોરી જાય છે.ત્રણેય સશસ્ત્ર દળો (સેના, નૌકાદળ અને વાયુસેના) નવેમ્બરના મધ્યથી તબક્કાવાર રીતે પ્રથમ બેચના ૭૫% અગ્નિવીરોને મુક્ત કરવાનું શરૂ કરશે. અધિકારીઓના જણાવ્યા અનુસાર, આ પ્રક્રિયાની શરૂઆત નૌકાદળ દ્વારા કરવામાં આવશે, ત્યારબાદ વાયુસેના અને પછી સેના (આર્મી) આ પ્રક્રિયા હાથ ધરશે.

આ પગલું એવા પ્રથમ ભરતી થયેલા જવાનોને અસર કરે છે, જેમને એવી વ્યવસ્થા હેઠળ લેવામાં આવ્યા હતા જેમાં ચાર વર્ષ પછી માત્ર ચોથા ભાગના (૨૫%) અગ્નિવીરોને જ નિયમિત સેવામાં રાખવાની જોગવાઈ છે. આ બાબત નાની ઉંમરે સેવા છોડનારાઓ માટે કારકિર્દીના અન્ય વિકલ્પો (બીજી કારકિર્દી) પર પણ ધ્યાન કેન્દ્રિત કરે છે.

યોજના અને વ્યાપ

સશસ્ત્ર દળોને યુવા અને યુદ્ધ માટે સજ્જ રાખવાના ઉદ્દેશ્ય સાથે ૨૦૨૨માં 'અગ્નિપથ' યોજના રજૂ કરવામાં આવી હતી. આ મોડેલ હેઠળ, સૈનિકોની ભરતી ચાર વર્ષ માટે કરવામાં આવે છે, અને તેમાંથી માત્ર ૨૫% સૈનિકોને જ આગળના ૧૫ વર્ષ માટે નિયમિત સેવામાં જાળવી રાખવામાં આવે છે.આ યોજના રાજકીય વિવાદનો વિષય બની રહી છે, કારણ કે તેણે અધિકારીના હોદ્દાથી નીચેના કર્મચારીઓના કાર્યકાળમાં ઘટાડો કર્યો છે અને જૂની ભરતી પ્રણાલીની સરખામણીમાં સેવાના લાભો પણ ઓછા કરી દીધા છે. જૂન ૨૦૨૨માં જ્યારે 'અગ્નિપથ' યોજનાની જાહેરાત કરવામાં આવી, ત્યારે નેશનલ ડેમોક્રેટિક એલાયન્સ (NDA) સરકારે દાયકાઓ જૂના ભરતી મોડેલને બદલી નાખ્યું હતું.

પ્રથમ તબક્કામાં ત્રણેય સશસ્ત્ર દળોમાં કુલ ૨૪,૪૦૦ ભરતીઓ કરવામાં આવી હતી. તેમાંથી લગભગ ૧૮,૩૦૦ અગ્નિવીરો—જે કુલ સંખ્યાના ત્રણ-ચતુર્થાંશ ભાગ છે—સેવામાંથી વિદાય લેશે. અહેવાલમાં ટાંકવામાં આવેલા સત્તાવાર આંકડા મુજબ, પ્રથમ બેચમાં સેનામાં લગભગ ૧૯,૦૦૦, ભારતીય વાયુસેનામાં ૨,૮૫૦ અને નૌકાદળમાં ૨,૫૫૦ અગ્નિવીરોનો સમાવેશ થતો હતો.

પુનર્વસન અને કારકિર્દીના માર્ગો

હવે આગામી પડકાર 'પુનર્વસન'નો છે. અધિકારીઓને અપેક્ષા છે કે આગામી મહિનાઓમાં એ સ્પષ્ટ થશે કે શું સરકાર અંદાજે ૨૧.૫ થી ૨૫ વર્ષની વયના આ અગ્નિવીરોને કારકિર્દીના બીજા તબક્કામાં સમાવી શકે છે કે કેમ.સેવામાંથી વિદાય લેનારા અગ્નિવીરો સેન્ટ્રલ આર્મ્ડ પોલીસ ફોર્સીસ (CAPF), રાજ્ય પોલીસ, ભારતીય રેલવે, કોસ્ટ ગાર્ડ અને સંરક્ષણ ક્ષેત્રના ૧૬ જાહેર સાહસો (PSUs) સહિત અન્ય વિવિધ સંસ્થાઓમાં નોકરી માટે અનામત ક્વોટા મેળવવા પાત્ર રહેશે. સરકારે અગાઉ જ જાહેરાત કરી દીધી છે કે BSF, CRPF, CISF, ITBP અને આસામ રાઈફલ્સમાં પ્રવેશ-સ્તરની અડધી જગ્યાઓ પર ભૂતપૂર્વ અગ્નિવીરોની નિમણૂક કરવામાં આવશે.

આ પ્રકારના ફેરફાર માટે પુનઃપ્રશિક્ષણ (retraining) જરૂરી છે. પ્રથમ બેચની નિવૃત્તિ પહેલાં, CAPFs (કેન્દ્રીય સશસ્ત્ર પોલીસ દળો) ને આંતરિક સુરક્ષા અને કાયદો-વ્યવસ્થા જાળવવાના કાર્યો માટે તાલીમ મોડ્યુલ્સ તૈયાર કરવા કહેવામાં આવ્યું હતું, કારણ કે અગ્નિવીરોને મુખ્યત્વે યુદ્ધ માટે તાલીમ આપવામાં આવે છે. હરિયાણા, રાજસ્થાન અને મહારાષ્ટ્રએ પણ તેમના પોલીસ દળોમાં અગ્નિવીરો માટે રોજગારીની તકોની જાહેરાત કરી છે.

કાર્યક્ષમતા અને લાભો

ત્રણેય સશસ્ત્ર દળો તેમની કામગીરીથી સંતુષ્ટ છે. અહેવાલમાં ઉલ્લેખિત અધિકારીઓએ જણાવ્યું હતું કે અગ્નિવીરોએ વિવિધ ભૂમિકાઓમાં સારું કામ કર્યું છે. તેમણે એમ પણ ઉમેર્યું કે, ભવિષ્યમાં આ યોજનામાં ફેરફાર કરીને વિશિષ્ટ કૌશલ્યો ધરાવતા વધુ ભરતી થયેલા જવાનોને સેવામાં જાળવી રાખી શકાય છે.તેમની સંખ્યા પહેલેથી જ ઘણી મોટી છે. હાલમાં સેનામાં લગભગ ૨,૭૦,૦૦૦, ભારતીય વાયુસેનામાં લગભગ ૨૭,૦૦૦ અને નૌકાદળમાં આશરે ૨૧,૦૦૦ અગ્નિવીરો કાર્યરત છે. અધિકારીઓએ ગયા વર્ષે થયેલા 'ઓપરેશન સિંદૂર'નો પણ ઉલ્લેખ કર્યો, જ્યારે પાકિસ્તાન સાથેના સૈન્ય સંઘર્ષ દરમિયાન અગ્નિવીરોએ પ્રથમ વખત યુદ્ધ જેવી પરિસ્થિતિનો સામનો કર્યો હતો. તેમની કામગીરીમાં સાહસ, સ્થિતિસ્થાપકતા અને સંયમ જોવા મળ્યા હતા, જેનાથી આ યોજના અંગેની શંકાઓ દૂર કરવામાં મદદ મળી.

જૂની વ્યવસ્થા અને આ નવી વ્યવસ્થા વચ્ચે મોટો તફાવત છે. અગાઉ ભરતી થતા સૈનિકો લગભગ ૨૦ વર્ષ સુધી સેવા આપતા હતા અને ૩૦ વર્ષની ઉંમરના અંતિમ તબક્કામાં નિવૃત્ત થતા હતા. તેમને પેન્શન તેમજ આરોગ્ય સંભાળ અને કેન્ટીન જેવી સુવિધાઓ મળતી હતી, જ્યારે ચાર વર્ષની સેવા પછી અગ્નિવીરો આ લાભો મેળવવા માટે હકદાર નથી. સેના અગ્નિવીરોનું મૂલ્યાંકન તેમની કાર્યકારી ક્ષમતા, શસ્ત્રો ચલાવવામાં નિપુણતા, શારીરિક તંદુરસ્તી અને અન્ય સૈન્ય કૌશલ્યોના આધારે કરે છે, જેમાં બહાદુરી પુરસ્કાર વિજેતાઓને પ્રાધાન્ય મળે છે. અગ્નિવીરો પ્રથમ વર્ષમાં ₹૪.૭૬ લાખ અને ચોથા વર્ષમાં ₹૬.૯૨ લાખ કમાય છે. તેમને ₹૪૮ લાખનું વીમા કવચ મળે છે અને સેવા દરમિયાન મૃત્યુ થવાના કિસ્સામાં ₹૪૪ લાખની સહાય (ex-gratia) આપવામાં આવે છે. જેઓ હવે સેવા છોડશે તેમને 'સેવા નિધિ' પેકેજ તરીકે ₹૧૧.૭૧ લાખ મળશે, જેમાં સેવા દરમિયાન તેમના દ્વારા આપવામાં આવેલું ₹૫.૦૨ લાખનું યોગદાન પણ સામેલ છે.