‘મી લોર્ડ, ન્યૂઝરૂમ બંધ કરવાની નોબત આવશે’: ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદા સામે સુપ્રીમ કોર્ટ પહોંચ્યાં મોટા મીડિયા હાઉસ

ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટ, 2023ના કેટલાક પ્રાવધાનોને પડકારતી ડિજિટલ ન્યૂઝ પબ્લિશર્સ એસોસિયેશન (DNPA)એ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી કરી છે. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે કાયદામાં પત્રકારત્વને સ્પષ્ટ છૂટ આપવામાં આવી નથી, જેના કારણે પ્રેસની સ્વતંત્રતા અને તપાસલક્ષી પત્રકારત્વ પ્રભાવિત થઈ શકે છે. સમાચાર પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિની સંમતિ લેવાની અનિવાર્યતા પત્રકારત્વના સામાન્ય કામકાજમાં અવરોધ ઊભો કરી શકે છે. સુપ્રીમ કોર્ટે મંગળવારે આ અરજી અને કાયદાની જોગવાઈઓ પર રોક લગાવવાની માગણી અંગે કેન્દ્ર સરકારને નોટિસ પાઠવી છે. હવે આ કેસની આગામી સુનાવણી 17 નવેમ્બરે થશે.

‘ન્યૂઝરૂમ બંધ કરવાની નોબત આવી શકે છે’

અરજદારો તરફથી હાજર રહેલાં વરિષ્ઠ વકીલ માધવી દીવાને મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતની અધ્યક્ષતાવાળી બેન્ચ સમક્ષ દલીલ કરી હતી કે કાયદાની કેટલીક જોગવાઈઓને કારણે ન્યૂઝરૂમ બંધ કરવાની સ્થિતિ ઊભી થઈ શકે છે. આ બેન્ચમાં જસ્ટિસ જોયમાલ્યા બાગચી અને જસ્ટિસ વી. મોહના પણ સામેલ છે. દીવાને જણાવ્યું હતું કે પરંપરાગત મીડિયા હાઉસ તરફથી પત્રકારત્વ પર ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદાની અસરને પડકારતી આ પ્રથમ વ્યાપક અરજી છે. તેમણે દલીલ કરી હતી કે જો કોઈ વ્યક્તિ વિશે સમાચાર પ્રકાશિત કરતાં પહેલાં તેની પરવાનગી અને સંમતિ લેવી ફરજિયાત બને, તો પત્રકારત્વના મૂળભૂત હેતુ પર અસર થઈ શકે છે. તેમણે કહ્યું હતું કે સમાચારો સમયસર લોકો સુધી પહોંચવા જરૂરી છે. કોઈ વ્યક્તિ વિશે રિપોર્ટિંગ કરતાં પહેલાં તેની જ મંજૂરી લેવાની ફરજ પાડવામાં આવે તો પત્રકારોની કામગીરીમાં અવરોધ ઊભો થઈ શકે છે. દીવાને વધુમાં જણાવ્યું હતું કે કાયદાના ઉલ્લંઘન બદલ મીડિયા સામે કાર્યવાહી થઈ શકે છે, પરંતુ સમાચાર પ્રકાશિત થાય તે પહેલાં જ રિપોર્ટિંગ પર પ્રતિબંધ જેવી સ્થિતિ ઊભી થવી જોઈએ નહીં. તેમના મતે, તેનાથી પૂર્વ-સેન્સરશિપનું જોખમ ઊભું થઈ શકે છે.

CJIએ કહ્યું- મીડિયા અને નાગરિકોના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જરૂરી

સુનાવણી દરમિયાન મુખ્ય ન્યાયાધીશ સૂર્યકાંતે જણાવ્યું હતું કે નાગરિકોના અધિકારો અને મીડિયાના અધિકારો વચ્ચે સંતુલન જાળવવું જરૂરી છે. તેમણે અરજદારોને કહ્યું હતું કે તેઓ આ ક્ષેત્રના નિષ્ણાત છે અને કેન્દ્ર સરકાર તથા કોર્ટને કાયદાના દુરુપયોગને રોકવા માટે જરૂરી સુરક્ષાત્મક પગલાં અંગે સૂચનો આપી શકે છે. આ અંગે માધવી દીવાને જણાવ્યું હતું કે અરજી દાખલ કરતાં પહેલાં DNPAએ કેન્દ્ર સરકાર સમક્ષ પોતાનો પક્ષ રજૂ કર્યો હતો. અરજી અનુસાર, એસોસિયેશને 10 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ માહિતી અને પ્રસારણ મંત્રાલય તથા ઇલેક્ટ્રોનિક્સ અને માહિતી ટેક્નોલોજી મંત્રાલયને વિસ્તૃત રજૂઆત સોંપી હતી. તેમાં કાયદા અને તેની સાથે જોડાયેલા નિયમોના અમલીકરણ અંગે ચિંતાઓ વ્યક્ત કરવામાં આવી હતી. ત્યારબાદ 25 ઓગસ્ટ, 2026ના રોજ એસોસિયેશનના પ્રતિનિધિઓ અને મંત્રાલયના અધિકારીઓ વચ્ચે બેઠક પણ યોજાઈ હતી.

21 મોટા મીડિયા સંગઠનોનાં ડિજિટલ એકમો DNPAમાં સામેલ

ડિજિટલ ન્યૂઝ પબ્લિશર્સ એસોસિયેશનમાં 21 અગ્રણી મીડિયા સંગઠનોનાં ડિજિટલ એકમો સામેલ છે. તેમાં ધ ઇન્ડિયન એક્સપ્રેસ, ધ હિન્દુ, ઇન્ડિયા ટુડે, ટાઇમ્સ ગ્રુપ, ઝી, NDTV અને નેટવર્ક 18 જેવા મીડિયા સંગઠનોનો સમાવેશ થાય છે. એસોસિયેશને બંધારણની કલમ 32 હેઠળ સુપ્રીમ કોર્ટમાં અરજી દાખલ કરીને ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટની અનેક કલમો અને ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન રૂલ્સ, 2025ના કેટલાક નિયમોને પડકાર્યા છે. અરજીમાં કાયદાની કલમ 7, 17(2), 18, 19, 27, 29, 36, 37 અને 44(3)ને ગેરબંધારણીય જાહેર કરવાની માગ કરવામાં આવી છે. આ ઉપરાંત નિયમ 16, 17 અને 23ને પણ પડકારવામાં આવ્યા છે.

પત્રકારત્વને કાયદામાંથી છૂટ ન મળવા સામે વાંધો

અરજીમાં જણાવાયું છે કે ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટમાં પત્રકારત્વની પ્રવૃત્તિઓ માટે સ્પષ્ટ છૂટ આપવામાં આવી નથી. અરજદારોના જણાવ્યા અનુસાર, આ કાયદા હેઠળ પ્રકાશકો, સંપાદકો, રિપોર્ટરો અને સંવાદદાતાઓએ વ્યક્તિગત ડેટાનો ઉપયોગ કરતાં પહેલાં સંબંધિત વ્યક્તિને જાણ કરવી, તેની સંમતિ મેળવવી અને ડેટા દૂર કરવા જેવી શરતોનો સામનો કરવો પડી શકે છે. અરજદારોની દલીલ છે કે આ શરતો પત્રકારત્વની સામાન્ય કામગીરી સાથે સુસંગત નથી. અરજીમાં ખાસ કરીને તપાસલક્ષી પત્રકારત્વનો ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે. ભ્રષ્ટાચાર અને જાહેર હોદ્દા પર રહેલા લોકોના ગેરવર્તન જેવા મુદ્દાઓની તપાસ દરમિયાન પત્રકારોને એવી વ્યક્તિગત માહિતી જાહેર કરવાની જરૂર પડી શકે છે, જે વ્યાપક જનહિત સાથે સંકળાયેલી હોય. અરજદારોનું કહેવું છે કે જો પત્રકારોએ જે લોકોના વર્તનની તપાસ કરવાની હોય, તેમની પાસેથી જ પહેલાં સંમતિ લેવી પડે, તો આવા અહેવાલોની તપાસ અને પ્રકાશન બંનેમાં અવરોધ આવી શકે છે.

અગાઉના ખરડાઓમાં પત્રકારત્વને છૂટ આપવાની જોગવાઈ હતી

અરજીમાં ડેટા પ્રોટેક્શન કાયદાના અગાઉના મુસદ્દાઓનો પણ ઉલ્લેખ કરવામાં આવ્યો છે.

• વ્યક્તિગત ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2018: તેની કલમ 47માં પત્રકારત્વના હેતુ માટે છૂટની જોગવાઈ હતી.

• વ્યક્તિગત ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2019: તેમાં પણ પત્રકારત્વ સંબંધિત પ્રવૃત્તિઓને છૂટ આપવાની જોગવાઈ સામેલ હતી.

• ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2021: તેમાં પણ પત્રકારત્વ માટે છૂટની જોગવાઈ હતી.

• ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન બિલ, 2022: અરજી મુજબ, તેમાં પત્રકારત્વ માટેની સ્પષ્ટ છૂટ યથાવત્ રાખવામાં આવી નહોતી. તેના બદલે કેન્દ્ર સરકાર દ્વારા છૂટ જાહેર કરવાની વ્યવસ્થા પર વિચાર કરવામાં આવ્યો હતો.

અરજદારોના મતે, અંતિમ કાયદામાં પત્રકારત્વ માટે સ્પષ્ટ છૂટ ન હોવાથી સમાચાર પ્રકાશકો અને પત્રકારો પર એવા પ્રતિબંધો લાગવાનું જોખમ છે, જે બંધારણ હેઠળ મળેલી અભિવ્યક્તિની સ્વતંત્રતાને અસર કરી શકે છે. અરજીમાં એવો સવાલ પણ ઉઠાવવામાં આવ્યો છે કે સંશોધન, દસ્તાવેજીકરણ અને આંકડાકીય પ્રક્રિયા જેવી પ્રવૃત્તિઓને કેટલીક છૂટ આપવામાં આવી છે, પરંતુ જનહિતમાં કરવામાં આવતા પત્રકારત્વને સમાન છૂટ આપવામાં આવી નથી. અરજદારોએ આ વ્યવસ્થાને મનસ્વી ગણાવી છે.

સરકારી સત્તાઓથી પત્રકારોના ગુપ્ત સૂત્રો જોખમમાં?

અરજીમાં ડિજિટલ પર્સનલ ડેટા પ્રોટેક્શન એક્ટની કલમ 36ને પણ પડકારવામાં આવી છે. આ કલમને કાયદાના નિયમ 23 અને સાતમી અનુસૂચિ સાથે વાંચતાં કેન્દ્ર સરકારને મળતી સત્તાઓ અંગે અરજદારોએ ચિંતા વ્યક્ત કરી છે. તેમનો આક્ષેપ છે કે આ જોગવાઈઓ હેઠળ કેન્દ્ર સરકાર ડેટા ફિડ્યુશિયરી અને મધ્યસ્થીઓ પાસેથી માહિતી માગી શકે છે, પરંતુ તેના માટે પૂરતા સુરક્ષાત્મક ઉપાયો નથી. અરજીમાં દલીલ કરવામાં આવી છે કે આવી સત્તાઓના ઉપયોગ માટે ન્યાયિક દેખરેખ, જરૂરિયાત અને પ્રમાણસરતાની પૂરતી શરતો નથી. અસરગ્રસ્ત વ્યક્તિને જાણ કરવાની અનિવાર્યતા પણ પૂરતી સ્પષ્ટ નથી. અરજદારોને આશંકા છે કે આ સત્તાઓનો ઉપયોગ પત્રકારોના ગુપ્ત માહિતીદાતાઓની ઓળખ જાણવા અને તેમને નિશાન બનાવવા માટે થઈ શકે છે. તેના કારણે ભ્રષ્ટાચાર કે અન્ય ગેરરીતિઓનો ખુલાસો કરનારા લોકો પત્રકારો સુધી જાહેર મહત્ત્વની માહિતી પહોંચાડતાં ખચકાઈ શકે છે. અરજીમાં કલમ 37(1)ને પણ પડકારવામાં આવી છે. આ કલમ કેટલીક નિર્ધારિત પરિસ્થિતિઓમાં સામાન્ય નાગરિકોની માહિતી સુધીની પહોંચને પ્રતિબંધિત કરવાની કેન્દ્ર સરકારની સત્તા સાથે સંબંધિત છે. અરજદારોનું કહેવું છે કે જનહિતના આધારે માહિતીની પહોંચ રોકવાની આ સત્તા ખૂબ વ્યાપક છે અને તેનો ઉપયોગ સમાચારોના પ્રસારને મર્યાદિત કરવા માટે થઈ શકે છે. હવે સુપ્રીમ કોર્ટમાં આગામી સુનાવણી દરમિયાન આ જોગવાઈઓ અંગે કેન્દ્ર સરકારનો પક્ષ અને કોર્ટનું વલણ મહત્ત્વપૂર્ણ રહેશે.