ભારત સૌથી મોટા જળ સંકટ તરફ: દુનિયાની 18 ટકા વસ્તી સામે માત્ર 4 ટકા પાણી, 2030 સુધીમાં માંગ પુરવઠા કરતાં બમણી થશે
છેલ્લું અપડેટ : 30 Jun 2026
ભારત આ સમયે દુનિયાના સૌથી મોટા જળ સંકટ તરફ આગળ વધી રહ્યું છે. વસ્તી અને પાણીના સંસાધનો વચ્ચેનું અસંતુલન દેશના ભવિષ્ય, ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર અને અર્થતંત્ર માટે એક બહુ મોટો પડકાર બની ગયું છે. દુનિયાની લગભગ 18% વસ્તી ભારતમાં રહે છે, પરંતુ આપણી પાસે દુનિયાના કુલ પીવાના પાણીનો માત્ર 4% હિસ્સો જ ઉપલબ્ધ છે. ઝડપથી થઈ રહેલા શહેરીકરણ, ઔદ્યોગિકરણ અને આબોહવા પરિવર્તન (ક્લાઈમેટ ચેન્જ)ના દબાણને કારણે વર્તમાન સંસાધનો પર બોજ વધી રહ્યો છે. નિષ્ણાતોનું કહેવું છે કે, પાણીની માંગ અને પુરવઠા વચ્ચેનો તફાવત વધી રહ્યો છે, જેના માટે આગામી દાયકામાં મોટા પાયે રોકાણની જરૂર પડશે.
2030માં પાણીનો વપરાશ વધશે
PL કેપિટલના એક અહેવાલ મુજબ, 2030 સુધીમાં ભારતમાં પાણીની માંગ ઉપલબ્ધ પુરવઠા કરતાં બમણી થઈ શકે છે. આનાથી આગામી 10 વર્ષોમાં વોટર ટ્રીટમેન્ટ, વેસ્ટવોટર રિસાયકલિંગ, સીવેજ ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર, ડિસ્ટ્રિબ્યુશન નેટવર્ક અને સ્ટોરેજ સિસ્ટમમાં લગભગ ₹20 લાખ કરોડના રોકાણની તક ઊભી થઈ શકે છે. આર્થિક ઉતાર-ચઢાવ સાથે બદલાતા અન્ય ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સેક્ટરથી વિપરીત, પાણીની સુરક્ષામાં રોકાણ મુખ્યત્વે માળખાકીય (સ્ટ્રક્ચરલ) કારણોસર વધી રહ્યું છે. વધતી વસ્તી, શહેરોનો વિસ્તાર, ઔદ્યોગિક વિકાસ, ભૂગર્ભ જળમાં ઘટાડો અને પર્યાવરણને લગતા કડક નિયમો, આ બધું ભારતના મર્યાદિત મીઠા પાણીના સંસાધનો પર દબાણ વધારી રહ્યું છે.
રિસર્ચ સંસ્થા PL કેપિટલના અહેવાલ અનુસાર 'ભારતમાં પાણી એક મહત્વપૂર્ણ વ્યૂહાત્મક સંસાધન બની રહ્યું છે. ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર સાથે જોડાયેલા અન્ય ટ્રેન્ડ્સ, જે આર્થિક ચક્રો સાથે જોડાયેલા હોઈ શકે છે, તેનાથી વિપરીત પાણીની સુરક્ષામાં રોકાણ માળખાકીય અને નીતિ આધારિત હોય છે, અને તે ટકાઉ વિકાસ માટે જરૂરી છે.
સીવેજ ટ્રીટ કરવાની ક્ષમતા ઓછી
ભારતમાં અત્યારે દરરોજ 72,000 મિલિયન લીટરથી વધુ સીવેજ (ગંદું પાણી) પેદા થાય છે, પરંતુ તેને ટ્રીટ કરવાની ક્ષમતા પૂરતી નથી. આ કારણે મોટી માત્રામાં ટ્રીટ કર્યા વગરનું વેસ્ટવોટર નદીઓ અને અન્ય જળ સ્ત્રોતોમાં વહાવી દેવામાં આવે છે. આગામી વર્ષોમાં સીવેજ ટ્રીટમેન્ટ પ્લાન્ટ અને વેસ્ટવોટર રિસાયકલિંગ સુવિધાઓનો વિસ્તાર ઇન્ફ્રાસ્ટ્રક્ચર પર થનારા ખર્ચનો એક મોટો હિસ્સો બનવાની અપેક્ષા છે.
રિપોર્ટમાં પાણીનો વધુ વપરાશ કરતા કેટલાક ઉભરતા ઉદ્યોગો તરફ પણ ઈશારો કરવામાં આવ્યો છે, જેનાથી સારી ગુણવત્તાવાળા ઇન્ડસ્ટ્રિયલ પાણીની માંગ વધવાની અપેક્ષા છે. ડેટા સેન્ટર, સેમિકન્ડક્ટર મેન્યુફેક્ચરિંગ, ઇલેક્ટ્રોનિક્સ પ્રોડક્શન, ગ્રીન હાઇડ્રોજન પ્રોજેક્ટ અને સ્પેશિયાલિટી કેમિકલ્સ, આ બધામાં અત્યંત શુદ્ધ પાણીની જરૂર હોય છે. આનાથી પાણીને શુદ્ધ કરવા અને રિસાયકલિંગ ટેક્નોલોજી સાથે જોડાયેલી કંપનીઓ માટે નવી તકો ઊભી થઈ રહી છે.
