₹15ની ટ્યુબના ₹250....! હોસ્પિટલમાં સારવાર કે ખિસ્સા પર ડાકો? સુપ્રીમ કોર્ટનો સવાલ—દવાઓના નામે આટલી વસૂલાત કેમ?

દવાઓ અને મેડિકલ સાધનોની આસમાને પહોંચતી કિંમતોને લઈને સુપ્રીમ કોર્ટે (Supreme Court) કેન્દ્ર સરકારને કડક સવાલો પૂછ્યા છે. અદાલતે કહ્યું કે દર્દીઓના જીવન સાથે જોડાયેલા મુદ્દાઓને માત્ર વેપાર અને નફાના દૃષ્ટિકોણથી જોઈ શકાય નહીં. સુનાવણી દરમિયાન કોર્ટે સવાલ ઉઠાવ્યો કે જે મેડિકલ ટ્યુબની કિંમત માત્ર ₹15 છે, તેના માટે દર્દીઓ પાસેથી ₹250 સુધી કેમ વસૂલવામાં આવે છે? કેન્સરની દવાઓ અને હોસ્પિટલોમાં સારવારના વધતા ખર્ચ વચ્ચે સામાન્ય પરિવારો પર પડતા આર્થિક બોજને લઈને અદાલતે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

₹11 હજારનું કેન્સર ઇન્જેક્શન ₹1.30 લાખમાં કેમ?

સુપ્રીમ કોર્ટમાં સુનાવણી દરમિયાન કેન્સરની દવાઓના ભાવમાં મોટા તફાવતનો મુદ્દો પણ સામે આવ્યો હતો. અહેવાલ મુજબ, ₹11,000ની કિંમત ધરાવતા કેન્સર ઇન્જેક્શન માટે હોસ્પિટલમાં ₹1.30 લાખ સુધી વસૂલવામાં આવતા હોવા અંગે અદાલતે સવાલ કર્યો હતો.

કોર્ટે દવાઓની મહત્તમ છૂટક કિંમત (Maximum Retail Price - MRP) અને ડીલરોને મળતા ભાવ વચ્ચેના મોટા તફાવત પર પણ સવાલ ઉઠાવ્યો હતો. અદાલતે સરકારને પૂછ્યું કે આવી પરિસ્થિતિ તેની નજર સામે હોવા છતાં દર્દીઓ પર આટલો મોટો ખર્ચ કેમ લાદવામાં આવે છે?

કોર્ટનું કહેવું હતું કે દર્દીઓની સારવાર અને જીવન સાથે જોડાયેલી બાબતોમાં નફાને જ સર્વોપરી ન રાખી શકાય. દવાઓના ભાવ નક્કી કરવાની પ્રક્રિયામાં પારદર્શિતા (Transparency) હોવી જરૂરી છે, જેથી દર્દીઓને ખબર પડે કે તેમની પાસેથી વસૂલવામાં આવતી રકમ પાછળનું કારણ શું છે.

90 ટકા દવાઓ ભાવ નિયંત્રણની બહાર હોવાનો મુદ્દો

સુનાવણી દરમિયાન દવાઓની કિંમત નિયંત્રિત કરવા માટેના ડ્રગ પ્રાઇસ કંટ્રોલ ઓર્ડર (Drug Price Control Order - DPCO) અંગે પણ ચર્ચા થઈ હતી. અહેવાલ મુજબ, બજારમાં ઉપલબ્ધ આશરે 90 ટકા દવાઓ આદેશના ભાવ નિયંત્રણ હેઠળ આવતી નથી.

કોર્ટે સવાલ કર્યો કે જો દવાઓના ભાવને નિયંત્રિત કરવા માટે વ્યવસ્થા બનાવવામાં આવી છે, તો આટલી મોટી સંખ્યામાં દવાઓ તેના દાયરાની બહાર કેમ છે? અદાલતે એ પણ નોંધ્યું હતું કે આ મુદ્દે અગાઉ ત્રણ સંસદીય સમિતિઓ (Parliamentary Committees) વિચારણા કરી ચૂકી છે, છતાં દર્દીઓને રાહત મળે તેવા પરિણામો અંગે પ્રશ્નો ઊભા થાય છે.

અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, કેન્સરની દવાઓ પર વેપારી માર્જિન (Trade Margin) 30 ટકા સુધી મર્યાદિત કરવાના કેન્દ્ર સરકારના તાજેતરના નિર્ણય છતાં ભાવ નિયંત્રણની અસરકારકતા અંગે સવાલો યથાવત્ છે.

જેનરિક દવાઓ ફરજિયાત લખવાની માંગ

સુપ્રીમ કોર્ટમાં દાખલ કરવામાં આવેલી અરજીમાં જેનરિક દવાઓ (Generic Medicines) લખવાનું ફરજિયાત બનાવવાની પણ માંગ કરવામાં આવી છે. જેનરિક દવાઓમાં સામાન્ય રીતે બ્રાન્ડેડ દવાઓમાં રહેલું સમાન સક્રિય ઘટક (Active Ingredient) હોય છે, જોકે તેમની કિંમત અલગ હોઈ શકે છે.

અરજીમાં બિન-અનુસૂચિત દવાઓની કિંમતો પર નિયંત્રણ લાવવા અને મેડિકલ સાધનો પર વસૂલવામાં આવતા નફાની કાયદેસર મર્યાદા નક્કી કરવાની માંગ પણ કરવામાં આવી છે. અદાલતે આ અરજી પર પોતાનો નિર્ણય અનામત રાખ્યો છે. એટલે કે, આ મુદ્દે અંતિમ ચુકાદો હજુ જાહેર થયો નથી.

ખાનગી હોસ્પિટલોએ શું દલીલ કરી?

સુનાવણી દરમિયાન ખાનગી હોસ્પિટલો તરફથી વરિષ્ઠ વકીલ મુકુલ રોહતગીએ દલીલ કરી હતી કે સરકારી આરોગ્ય વ્યવસ્થા પર ભારે દબાણ છે અને ખાનગી હોસ્પિટલોને 24 કલાક સારવારની સુવિધા ઉપલબ્ધ રાખવા માટે મોટો ખર્ચ કરવો પડે છે.

તેમના જણાવ્યા મુજબ, દવાઓ પરનો નફો ઘટાડવામાં આવે તો હોસ્પિટલોના સંચાલન (Hospital Operations) પર અસર પડી શકે છે. જોકે, અદાલતે કહ્યું હતું કે ખર્ચનું સંચાલન કરવા માટે અન્ય રસ્તાઓ પણ હોઈ શકે છે.

₹5 લાખના આરોગ્ય કવર છતાં દર્દીઓ પર મોટો ખર્ચ

અદાલતે આયુષ્માન ભારત યોજના (Ayushman Bharat Scheme) હેઠળ ₹5 લાખ સુધીના આરોગ્ય કવરનો ઉલ્લેખ કરતાં કહ્યું કે આ પ્રકારની યોજનાઓ હોવા છતાં સામાન્ય પરિવારોને હોસ્પિટલનાં ભારે બિલ ચૂકવવા પડે છે.

ગંભીર બીમારીઓની સારવાર, મોંઘી દવાઓ અને મેડિકલ સાધનોનો ખર્ચ ઘણા પરિવારો માટે આર્થિક સંકટ ઊભું કરી શકે છે. તેથી દવાઓના ભાવ નક્કી કરવાની વ્યવસ્થામાં પારદર્શિતા અને દર્દીઓના હિતનું રક્ષણ મહત્ત્વપૂર્ણ છે.

એસિડ હુમલાઓ રોકવામાં નિષ્ફળતા અંગે પણ સવાલ

અહેવાલમાં જણાવ્યા મુજબ, સુપ્રીમ કોર્ટે એસિડ હુમલાઓ (Acid Attacks) અટકાવવા અંગેની એક અલગ અરજી પર પણ ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. અદાલતે કહ્યું કે એસિડના વેચાણને નિયંત્રિત કરવા માટે માર્ગદર્શિકા (Guidelines) હોવા છતાં આવી ઘટનાઓ બની રહી છે.

કોર્ટે કેન્દ્ર સરકારને ખુલ્લા બજારમાં સરળતાથી ઉપલબ્ધ એસિડના દુરુપયોગને રોકવા માટે કયા પગલાં જરૂરી છે તે અંગે સોગંદનામું રજૂ કરવા કહ્યું હતું. અદાલતના મતે, માત્ર પરિપત્રો બહાર પાડવાથી હેતુ સિદ્ધ થતો નથી; નિયમોનો અસરકારક અમલ પણ જરૂરી છે.