13થી 22 નવેમ્બર સુધી કોલકાતા બનશે વિશાળ પ્રદર્શન સ્થળ, શહેરના ખૂણે-ખૂણે કલા અને ઇતિહાસની ઝલક

પશ્ચિમ બંગાળની રાજધાની કોલકાતા આગામી 13થી 22 નવેમ્બર દરમિયાન એક વિશાળ ખુલ્લા પ્રદર્શન સ્થળ (Exhibition Space)માં ફેરવાઈ જશે. આ દરમિયાન શહેરનાં જાણીતાં સ્મારકોની સાથે ફૂટબોલ ક્લબ, અખબારોનાં આર્કાઇવ, ઐતિહાસિક મહેલો, જૂની જેલમાં આવેલા મ્યુઝિયમ અને જાહેર સ્થળો પર કલા, સંસ્કૃતિ તથા ઇતિહાસ સાથે જોડાયેલા વિવિધ કાર્યક્રમો યોજાશે. દિલ્હી આર્ટ ગેલેરી તરીકે જાણીતી DAG દ્વારા આયોજિત ‘ધ સિટી એઝ અ મ્યુઝિયમ’ (The City as a Museum) કાર્યક્રમની આ છઠ્ઠી આવૃત્તિ છે. તેમાં 10 અલગ-અલગ કાર્યક્રમો યોજાશે, જે તમામ લોકો માટે ખુલ્લા રહેશે. આ કાર્યક્રમનો મુખ્ય ઉદ્દેશ્ય એ સમજવાનો છે કે સામાન્ય નાગરિક શહેરની જાહેર જગ્યાઓનો ઉપયોગ કેવી રીતે કરે છે અને આ સ્થળો શહેરના સામાજિક તથા સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસને કેવી રીતે રજૂ કરે છે.

ઐતિહાસિક સ્થળો પર કલા અને સંસ્કૃતિનો સંગમ

આ કાર્યક્રમ હેઠળ 15 અને 16 નવેમ્બરે સોવાબજાર નાટ મંદિર ખાતે ‘ધ હાઉસ ધેટ રિમેમ્બર્સ’ (The House that Remembers) નામનું નાટ્ય પ્રદર્શન યોજાશે. અર્બન થિયેટર પ્રોજેક્ટ દ્વારા તૈયાર કરાયેલું આ નાટક 19મી સદીમાં એક નાટકના અનુવાદને કારણે થયેલી સરકારી કાર્યવાહી અને વિરોધની ઐતિહાસિક ઘટનાને રજૂ કરશે. બીજી તરફ, દક્ષિણાપન શોપિંગ કોમ્પ્લેક્સના પ્લાઝા ખાતે કલાકાર સંચયન ઘોષ દ્વારા તૈયાર કરાયેલું ‘વી ધ પીપલ’ (We the People) નામનું જાહેર કલા પ્રદર્શન યોજાશે. આ પ્રદર્શન નંદલાલ બોઝનાં ચિત્રોથી પ્રેરિત છે, જે તેમણે ગુજરાતના હરિપુરામાં યોજાયેલા 51મા કોંગ્રેસ અધિવેશનના પંડાલ માટે તૈયાર કર્યાં હતાં.

જૂની જેલમાં યોજાશે ‘ઓપન સિટી’ પ્રદર્શન

અલીપુર મ્યુઝિયમમાં ‘ઓપન સિટી’ (Open City) નામનું પ્રદર્શન પણ યોજાશે. આ મ્યુઝિયમ અગાઉ જેલ તરીકે ઉપયોગમાં લેવાતું હતું. અહીં 1940થી 1990ના સમયગાળાનાં ચિત્રો, ડ્રોઇંગ્સ અને ઐતિહાસિક દસ્તાવેજો રજૂ કરવામાં આવશે. આ પ્રદર્શનના માધ્યમથી મુલાકાતીઓને કોલકાતાના બદલાતા સામાજિક અને સાંસ્કૃતિક પરિવેશની ઝલક જોવા મળશે.

વિરોધ અને સામાજિક એકતાના ઇતિહાસ પર વિશેષ ધ્યાન

કાર્યક્રમમાં કોલકાતાના ઇતિહાસમાં વિરોધ, સામૂહિક એકતા અને સામાજિક ચળવળોની ભૂમિકા પર પણ પ્રકાશ પાડવામાં આવશે. કલા ઇતિહાસકાર નંદિની ઘોષ શહેરમાં અસંમતિ અને સામૂહિકતાના વિકાસ અંગે વિશેષ વ્યાખ્યાન આપશે. લેખક અશોક ભૌમિક ચિત્તપ્રસાદ, સોમનાથ હોરે, બિજન ચૌધરી અને દેબબ્રત મુખોપાધ્યાય જેવા કલાકારોની રચનાત્મક પ્રવૃત્તિઓ પર ચર્ચા કરશે. આ કલાકારોએ પોતાના સમયની સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિઓને પોતાની કલા દ્વારા કેવી રીતે વ્યક્ત કરી હતી તે અંગે પણ વાત કરવામાં આવશે.

મૃણાલ સેનની ‘કલકત્તા 71’ ફિલ્મનું સ્ક્રીનિંગ

આ ઉત્સવમાં સિનેમાને પણ વિશેષ સ્થાન આપવામાં આવ્યું છે. મૃણાલ સેનની જાણીતી ફિલ્મ ‘કલકત્તા 71’ (Calcutta 71)નું ન્યૂ એમ્પાયર સિનેમામાં સ્ક્રીનિંગ કરવામાં આવશે. આ ફિલ્મમાં 1971ના કોલકાતાની સામાજિક અને રાજકીય પરિસ્થિતિનું ચિત્રણ કરવામાં આવ્યું છે. ફિલ્મના માધ્યમથી તે સમયના શહેરની વાસ્તવિકતાઓ અને સંઘર્ષોને સમજવાની તક મળશે.

ફૂટબોલને વિરોધના માધ્યમ તરીકે રજૂ કરાશે

મોહમ્મેડન સ્પોર્ટિંગ ક્લબ ખાતે રમતગમતના ઇતિહાસકાર કૌશિક બંદ્યોપાધ્યાય ફૂટબોલ અને સ્વદેશી આંદોલન વચ્ચેના સંબંધ પર રજૂઆત કરશે. ‘શોબ ખેલાર શેરા’ (Shob Khelar Shera) કાર્યક્રમમાં ફૂટબોલને વિરોધના માધ્યમ તરીકે કેવી રીતે જોવામાં આવ્યું તે સમજાવવામાં આવશે. આ સાથે રમતગમતમાં મહિલાઓની ભૂમિકા અને જાતિગત સમાનતા અંગે કુન્તલા ઘોષ દસ્તીદાર સાથે ચર્ચા પણ યોજાશે. આ રીતે કાર્યક્રમમાં રમતગમતને માત્ર મનોરંજન નહીં, પરંતુ સામાજિક અને રાજકીય અભિવ્યક્તિના માધ્યમ તરીકે રજૂ કરવામાં આવશે.

1940થી 1990ના દાયકાની બંગાળની કલા પર નજર

DAGના મેનેજિંગ ડિરેક્ટર અને CEO આશિષ આનંદના જણાવ્યા અનુસાર, આ વર્ષે 1940થી 1990ના દાયકાના બંગાળના કલા ઇતિહાસ પર વિશેષ ધ્યાન આપવામાં આવ્યું છે. આ સમયગાળામાં સામાજિક અને રાજકીય પરિવર્તનોની અસરથી કલા ક્ષેત્રે અનેક નવા પ્રયોગો થયા હતા. રબીન મંડલ, પ્રકાશ કર્માકર અને નિખિલ બિસ્વાસ સહિતના કલાકારોની ઓછી જાણીતી કૃતિઓ અને ઇતિહાસને પણ લોકો સમક્ષ રજૂ કરવામાં આવશે. આશિષ આનંદના મતે, આ કલાકારોની સર્જનાત્મકતા માત્ર ગેલેરીઓ પૂરતી મર્યાદિત નહોતી. કેટલાક કલાકારોએ પોતાની કલાને જાહેર સ્થળો અને શેરીઓ સુધી પહોંચાડી હતી.

નાટક, કવિતા અને સંગીત સાથે જોડાશે કલા ઇતિહાસ

આશિષ આનંદે જણાવ્યું કે આ ઉત્સવમાં સામેલ કલાકારો વિવિધ સાંસ્કૃતિક પ્રવાહોનો હિસ્સો રહ્યા છે. તેમની સર્જનાત્મક પ્રવૃત્તિઓને સમજવા માટે નાટક, સિનેમા, કવિતા અને સંગીત જેવા વિવિધ માધ્યમોનો સહારો લેવામાં આવ્યો છે. રબીન મંડલ અને રેબા હોરે જેવા કલાકારો કવિ પણ હતા, જ્યારે અનિલ કરણજાઈ ‘હંગ્રીલિસ્ટ્સ’ (Hungryalists) નામના કવિઓના જૂથ સાથે જોડાયેલા હતા. આ જૂથની સ્થાપના 1961માં થઈ હતી અને તેણે સાહિત્યના પરંપરાગત સ્વરૂપોમાં નવા પ્રયોગો કર્યા હતા.

દિલ્હી અને મુંબઈમાં પણ યોજાઈ ચૂક્યો છે ઉત્સવ

છેલ્લાં છ વર્ષમાં DAGએ કોલકાતા ઉપરાંત દિલ્હી અને મુંબઈમાં પણ ‘ધ સિટી એઝ અ મ્યુઝિયમ’ના બે કાર્યક્રમો યોજ્યા છે. દરેક શહેરના અલગ-અલગ સાંસ્કૃતિક ઇતિહાસને ઉજાગર કરવાનો આ પ્રયાસ રહ્યો છે. તાજેતરના બે વર્ષમાં આ કાર્યક્રમનો વ્યાપ શાંતિનિકેતન અને કાલિમ્પોંગ જેવા નાનાં શહેરો સુધી પણ વધારવામાં આવ્યો છે. આ વર્ષે કોલકાતામાં યોજાનારો ઉત્સવ કલા, ફિલ્મ, નાટક, સાહિત્ય, સંગીત અને રમતગમતના માધ્યમથી શહેરના સાંસ્કૃતિક વારસાને નવી રીતે સમજવાની તક આપશે.