UGCના ઇક્વિટી નિયમો સામે હિમાચલમાં ઉગ્ર વિરોધ: શિમલામાં સચિવાલયના ગેટ પર ઘર્ષણ, પોલીસે વોટર કેનનનો ઉપયોગ કર્યો

યુનિવર્સિટી ગ્રાન્ટ્સ કમિશન (UGC)ના ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતા સંબંધિત 2026ના નિયમોને લઈને હિમાચલ પ્રદેશમાં વિરોધ ઉગ્ર બન્યો છે. 22 ઑક્ટોબર, 2026ના રોજ શિમલામાં રાજ્ય સચિવાલયની બહાર સ્વર્ણ સમાજ સાથે સંકળાયેલા સેંકડો પ્રદર્શનકારીઓ અને પોલીસ વચ્ચે ઘર્ષણ થયું હતું. પ્રદર્શનકારીઓએ સચિવાલયના ગેટ તરફ આગળ વધવાનો પ્રયાસ કરતાં પોલીસે ભીડને વિખેરવા વોટર કેનનનો ઉપયોગ કર્યો હતો અને હળવું બળપ્રયોગ કર્યો હતો. આ વિરોધ ‘સ્વર્ણ સમાજ અશ્વમેધ ન્યાય યાત્રા’ના સમાપન પ્રસંગે યોજાયો હતો. 2 ઑક્ટોબરે શરૂ થયેલી આ પદયાત્રાએ 21 દિવસમાં આશરે 600 કિલોમીટરનું અંતર કાપ્યું હતું. રાષ્ટ્રીય દેવભૂમિ પાર્ટી, રાજપૂત કરણી સેના અને અન્ય સ્વર્ણ સમાજ સંગઠનો આ અભિયાનમાં જોડાયાં હતાં. પ્રદર્શનકારીઓ UGCના નિયમો પાછા ખેંચવાની સાથે સામાન્ય વર્ગના આર્થિક રીતે નબળા લોકોના પ્રશ્નો માટે અલગ ‘સ્વર્ણ આયોગ’ રચવાની માગ કરી રહ્યા છે.

UGCના 2026ના નિયમોમાં શું જોગવાઈ છે?

UGCએ 13 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થાઓમાં સમાનતા અને ભેદભાવ અટકાવવા માટે નવા નિયમો જાહેર કર્યા હતા. આ નિયમો હેઠળ દરેક ઉચ્ચ શિક્ષણ સંસ્થામાં સમાન તક કેન્દ્ર અને ઇક્વિટી કમિટી બનાવવાની જોગવાઈ કરવામાં આવી હતી. કમિટીમાં અન્ય પછાત વર્ગ (OBC), અનુસૂચિત જાતિ (SC), અનુસૂચિત જનજાતિ (ST), મહિલાઓ, દિવ્યાંગો, શિક્ષકો, વિદ્યાર્થીઓ અને નાગરિક સમાજના પ્રતિનિધિઓનો સમાવેશ કરવાનો હતો. નિયમોનો હેતુ શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ સહિતની ફરિયાદોના નિવારણ માટે વધુ અસરકારક વ્યવસ્થા ઊભી કરવાનો હતો. ફરિયાદો પર 24 કલાકમાં કાર્યવાહી શરૂ કરવાની જોગવાઈ સહિતના કડક પ્રાવધાનો પણ તેમાં સામેલ હતા. જોકે, સામાન્ય વર્ગનાં કેટલાંક સંગઠનોને નિયમોની કલમ 3(c) સામે વાંધો છે. તેમનો દાવો છે કે આ કલમમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવની વ્યાખ્યામાં SC, ST અને OBC વિદ્યાર્થીઓનો સ્પષ્ટ ઉલ્લેખ છે, પરંતુ સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓનો સમાવેશ એ જ વ્યાખ્યામાં કરવામાં આવ્યો નથી. આથી, ખોટી ફરિયાદો થવાની શક્યતા અને ફરિયાદ નિવારણ વ્યવસ્થામાં અસમાનતા અંગે તેમણે ચિંતા વ્યક્ત કરી છે.

SC, ST અને OBC સંગઠનો નિયમોના સમર્થનમાં

બીજી તરફ, નિયમોના સમર્થકોનું કહેવું છે કે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓમાં જાતિ આધારિત ભેદભાવ રોકવા માટે અગાઉની વ્યવસ્થા પૂરતી અસરકારક સાબિત થઈ નહોતી. નવા નિયમો દ્વારા ફરિયાદોનું નિરાકરણ લાવવા માટે જવાબદારી અને જવાબદેહી નક્કી કરવાનો પ્રયાસ કરવામાં આવ્યો હતો. સમર્થકોના મતે, સામાન્ય વર્ગના વિદ્યાર્થીઓને ધર્મ, લિંગ, જન્મસ્થળ, દિવ્યાંગતા અને અન્ય આધારો પર થતા ભેદભાવ સામે નિયમોની વ્યાપક જોગવાઈ હેઠળ રક્ષણ મળી શકે છે. તેમનું કહેવું છે કે નવા નિયમોને સંપૂર્ણપણે રદ કરવાને બદલે ભેદભાવ સામેની સુરક્ષાને વધુ અસરકારક બનાવવી જોઈએ. આ મુદ્દે અગાઉ દિલ્હી યુનિવર્સિટી સહિતની સંસ્થાઓમાં પણ વિરોધ અને સમર્થનમાં પ્રદર્શનો યોજાયાં હતાં. આમ, UGCના નિયમો અંગેનો વિવાદ હવે શૈક્ષણિક સંસ્થાઓની બહાર રાજકીય અને સામાજિક સ્તરે પણ ચર્ચાનો વિષય બન્યો છે.

સુપ્રીમ કોર્ટે નિયમો પર હાલ પૂરતી રોક લગાવી

UGCના નવા નિયમો સામે કાનૂની પડકાર ઊભો થયા બાદ સુપ્રીમ કોર્ટે 29 જાન્યુઆરી, 2026ના રોજ આ નિયમોને હાલ પૂરતા સ્થગિત રાખવાનો આદેશ આપ્યો હતો. કોર્ટે નિયમોની કેટલીક જોગવાઈઓની ભાષા અસ્પષ્ટ હોવાની અને તેનો દુરુપયોગ થઈ શકે તેવી સંભાવના અંગે ચિંતા વ્યક્ત કરી હતી. કોર્ટના આદેશ અનુસાર, અંતિમ નિર્ણય આવે ત્યાં સુધી UGCના 2012ના નિયમો અમલમાં રહેશે. ઑગસ્ટમાં કેન્દ્ર સરકારે સુપ્રીમ કોર્ટને જણાવ્યું હતું કે તે 2026ના નિયમો પર પુનર્વિચાર કરી રહી છે. આથી, નિયમોની બંધારણીય માન્યતા અંગેનો અંતિમ નિર્ણય હજી બાકી છે.

 

હિમાચલમાં આંદોલનને રાજકીય વળાંક

શિમલામાં થયેલું પ્રદર્શન આ વિવાદને રાજ્યની રાજનીતિના કેન્દ્રમાં લાવ્યું છે. રાષ્ટ્રીય દેવભૂમિ પાર્ટીના પ્રમુખ રૂમિત સિંહ ઠાકુરે જણાવ્યું હતું કે UGCના નિયમો રાજ્ય સરકારના સીધા અધિકારક્ષેત્રમાં આવતા નથી, તેમ છતાં તેઓ ઇચ્છે છે કે રાજ્ય સરકાર અને વિપક્ષ આ મુદ્દો કેન્દ્ર સમક્ષ ઉઠાવે. પ્રદર્શનકારીઓએ સરકારને આવેદનપત્ર સ્વીકારવા અને સામાન્ય વર્ગના આર્થિક, શૈક્ષણિક તથા સામાજિક પ્રશ્નોના અભ્યાસ માટે ‘સ્વર્ણ આયોગ’ રચવાની માગ કરી હતી. પ્રદર્શન દરમિયાન ચોટા શિમલામાં વાહનવ્યવહાર પણ ખોરવાયો હતો. અહેવાલો અનુસાર, રાજ્યના ગ્રામીણ વિકાસ મંત્રી અનિરુદ્ધ સિંહે પ્રદર્શનકારીઓ સાથે વાતચીત કરી હતી અને તેમનું આવેદનપત્ર સ્વીકારવામાં આવ્યું હતું. હાલમાં સમગ્ર વિવાદનું ભવિષ્ય કેન્દ્ર સરકારના પુનર્વિચાર અને સુપ્રીમ કોર્ટની આગામી સુનાવણીઓ પર નિર્ભર છે. બીજી તરફ, હિમાચલ પ્રદેશમાં સ્વર્ણ સમાજનાં સંગઠનો આ મુદ્દે પોતાનું આંદોલન આગળ વધારી શકે છે. 2027ની વિધાનસભા ચૂંટણી પહેલાં આ મુદ્દો રાજ્યના રાજકીય માહોલમાં વધુ મહત્ત્વનો બને તેવી શક્યતા છે.